RAYHON HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTRayhon — xushbo‘y hidli, dorivor va oziq-ovqatda keng qo‘llaniladigan o‘simliklardan biridir. U qadim zamonlardan beri Sharq tabobati va xalq davosida ishlatilib kelinadi. Rayhon yalpizdoshlar oilasiga mansub bo‘lib, issiq va quyoshli iqlimni yaxshi ko‘radigan bir yillik o‘t o‘simlik hisoblanadi. U Markaziy Osiyo, Hindiston, Eron va O‘rta yer dengizi hududlarida keng tarqalgan. O‘zbekistonda rayhon ko‘pincha tomorqalarda, bog‘larda va issiq hududlarda o‘stiriladi.Rayhonning bo‘yi odatda 30–60 santimetrgacha yetadi. Barglari yumaloq yoki cho‘zinchoq, silliq va yashil yoki binafsha rangda bo‘ladi. Gullari mayda, oq yoki och binafsha rangda bo‘lib, boshoqsimon shaklda o‘sadi. Rayhonning eng asosiy boyligi — uning tarkibidagi efir moylari bo‘lib, aynan shu modda unga yoqimli hid va shifobaxsh xususiyat beradi. Rayhon yangi holda ham, quritilgan holda ham ishlatiladi.Rayhon tarkibida vitaminlar (A, C, K), temir, kalsiy, magniy, antioksidantlar va efir moylari mavjud. Shu sababli u nafaqat ovqatga lazzat beruvchi ziravor, balki dorivor o‘simlik sifatida ham qadrlanadi. Rayhon choy, damlama, sharbat va ziravor sifatida keng qo‘llanadi.RAYHONNING FOYDALI XUSUSIYATLARIRayhon organizm uchun juda ko‘p foydali xususiyatlarga ega. Avvalo, u immunitetni mustahkamlaydi va organizmni shamollash hamda virusli kasalliklardan himoya qiladi. Rayhon choyi sovuq tegish, yo‘tal va tomoq og‘rig‘ida foydali hisoblanadi. U mikroblarga qarshi tabiiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.Rayhon asab tizimini tinchlantiradi. Stress, charchoq, bezovtalik va uyqusizlikda rayhon choyi ichish foydali. U tanani bo‘shashtiradi, kayfiyatni ko‘taradi va asabiylikni kamaytiradi. Shu sababli rayhon aromaterapiyada ham ishlatiladi.Rayhon hazm tizimi uchun ham juda foydali. U oshqozonni mustahkamlaydi, ishtahani ochadi, qorin dam bo‘lishini kamaytiradi va ichak faoliyatini yaxshilaydi. Rayhon damlamasi ichak spazmini kamaytiradi va hazmni yengillashtiradi.Yurak va qon tomir tizimi uchun ham rayhon foydali. U qon aylanishini yaxshilaydi, qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi va yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Rayhon tarkibidagi antioksidantlar organizmni zararli moddalardan himoya qiladi.Teri va soch uchun ham rayhon foydali. U terini tozalaydi, yallig‘lanishni kamaytiradi, husnbuzar va toshmalarga qarshi yordam beradi. Rayhon qaynatmasi bilan soch yuvilsa, soch ildizi mustahkamlanadi va kepek kamayadi. SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARIRayhon ko‘plab kasalliklarda yordamchi dorivor o‘simlik hisoblanadi. U shamollash, gripp, bronxit va yo‘talda foydali. Rayhon choyi tomoq og‘rig‘ini kamaytiradi, nafas yo‘llarini ochadi va balg‘am ko‘chirishga yordam beradi.Hazm tizimi kasalliklarida ham rayhon foydali. Gastrit, ichak spazmi, qorin dam bo‘lishi va ishtahasizlikda rayhon damlamasi ichish tavsiya etiladi. U oshqozonni tinchlantiradi va ichak faoliyatini yaxshilaydi.Asab tizimi bilan bog‘liq muammolarda rayhon foydali. Stress, uyqusizlik, asabiylik va charchoqda rayhon tabiiy tinchlantiruvchi vosita hisoblanadi. U kayfiyatni ko‘taradi va tanani bo‘shashtiradi.Rayhon buyrak va siydik yo‘llari uchun ham foydali. U yengil siydik haydovchi xususiyatga ega bo‘lib, organizmdan ortiqcha suyuqlikni chiqarishga yordam beradi. Shuningdek, u organizmni tozalashga yordam beradi.RAYHONNING ZARARLI TOMONLARIRayhon foydali bo‘lishiga qaramay, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Juda ko‘p iste’mol qilinsa, oshqozon bezovtaligi yoki allergik reaksiya chaqirishi mumkin. Ba’zi insonlarda rayhonga individual sezuvchanlik bo‘lishi mumkin.Homilador ayollar rayhonni ko‘p miqdorda iste’mol qilmasligi kerak. Shuningdek, past qon bosimiga ega insonlar rayhonni me’yorida ishlatishi lozim, chunki u qon bosimini biroz tushirishi mumkin.EHTIYOT CHORALARIRayhonni dorivor maqsadda ishlatishda me’yorni saqlash muhim. Kuniga juda ko‘p iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Agar allergiya yoki noqulaylik sezilsa, iste’molni to‘xtatish kerak. Homilador va surunkali kasalligi bor insonlar rayhonni muntazam dorivor sifatida ishlatishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashgani ma’qul.RAYHONNING TURLARIRayhonning bir nechta turlari mavjud bo‘lib, ular rang, hid va qo‘llanilishiga qarab farq qiladi. Eng mashhur turi — yashil rayhon bo‘lib, u oshxonada keng ishlatiladi. Binafsha rayhon esa o‘zining kuchli hidi va chiroyli rangi bilan ajralib turadi, ko‘pincha salat va taomlarga qo‘shiladi.Limon hidli rayhon turi ham mavjud bo‘lib, u o‘ziga xos sitrus hidiga ega. Bu tur ko‘pincha choy va ichimliklarga qo‘shiladi. Shuningdek, mayda bargli rayhon navlari ham bor, ular ko‘proq dorivor maqsadlarda ishlatiladi.Rayhon — xushbo‘y, dorivor va juda foydali o‘simliklardan biridir. U immunitetni mustahkamlaydi, hazmni yaxshilaydi, asabni tinchlantiradi va ko‘plab kasalliklarda yordam beradi. To‘g‘ri va me’yorida ishlatilsa, rayhon sog‘liq uchun katta foyda keltiradi. Shu sababli rayhon xalq tabobati, oshxona va zamonaviy tibbiyotda muhim o‘rin egallaydi.
