UMUMIY MA’LUMOTYashil noxat — dukkaklilar oilasiga mansub, to‘yimli va foydali sabzavotdir. Uning ilmiy nomi Pisum sativum bo‘lib, oqsil, vitaminlar va minerallarga boy. Barglari yashil, mayda va nozik tuzilishga ega bo‘lib, hazm jarayonini yaxshilashga yordam beradi. Yashil noxat yurak va qon tomir salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi. Shuningdek, bolalar va kattalar uchun quvvat va energiya manbai hisoblanadi. U sog‘lom turmush tarzida kundalik ratsionning muhim qismi bo‘lib, organizmni to‘yintirishda muhim rol o‘ynaydi. Tarkibidagi oqsil va temir mushak va to‘qimalar rivojlanishini rag‘batlantiradi. Yashil noxat antioksidant xususiyatga ega bo‘lib, organizmni erkin radikallardan himoya qiladi. Shu sababli u kundalik ovqatlanishda foydali va to‘yimli sabzavot hisoblanadi.FOYDALI TOMONLARIYashil noxat tarkibida A, C va B guruhi vitaminlari mavjud. Temir va kaliy qon aylanishini yaxshilaydi. Oqsilga boyligi tufayli mushak va to‘qimalarni rivojlantirishga yordam beradi. Hazm jarayonini rag‘batlantiradi va ichak faoliyatini tartibga soladi. Yurak salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi. Immunitetni mustahkamlaydi. Organizmni tozalash va energiya berishda muhim rol o‘ynaydi. Vazn nazoratida foydalidir. Bolalar va kattalar uchun quvvat manbai hisoblanadi. Kundalik ratsionga lazzat ham qo‘shadi.Yashil noxat — foydali, to‘yimli va sog‘lom sabzavotdir. U tarkibidagi vitaminlar, minerallar va oqsil tufayli organizmni to‘yintiradi, immunitetni mustahkamlaydi va hazm jarayonini yaxshilaydi. Shuningdek, yurak va qon tomir salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi hamda bolalar va kattalar uchun quvvat manbai hisoblanadi. Ortiqcha iste’mol qilinmasa, u xavfsiz va foydali sabzavotdir. Yashil noxatning turli navlari va shakllari mavjud bo‘lib, har biri maqsadga qarab ishlatiladi. Shakarli navlari yangi iste’molga mos bo‘lsa, donli navlari uzoq saqlash va konserva qilish uchun qulaydir. Me’yorida iste’mol qilinsa, yashil noxat kundalik ratsionni to‘yintiruvchi va shifobaxsh o‘simlik sifatida ahamiyatli o‘rin egallaydi. ZARARLARIOrtiqcha iste’mol qilish qorinda noqulaylik keltirishi mumkin. Ba’zi hollarda gaz to‘planishi yuz beradi. Allergik reaksiya ehtimoli mavjud. Ich ketishi yoki oshqozon bezovtaligi kuzatilishi mumkin. Past hazm qiluvchi kishilarga og‘irlik tug‘dirishi mumkin. Homilador ayollar me’yorida iste’mol qilishi tavsiya etiladi. Ba’zi dorilar bilan o‘zaro ta’sir ehtimoli mavjud. Ortiqcha iste’mol vitaminlar va minerallarning muvozanatini buzishi mumkin. Me’yor asosida ishlatish zarur. Shu bilan birga, xavfsiz va foydali sabzavot hisoblanadi.TASNIFIYashil noxat dukkaklilar oilasiga kiradi. U Pisum sativum ilmiy nomi bilan tanilgan. O‘simlik bir yillik yoki ko‘p yillik bo‘lishi mumkin. Barglari mayda, gul va dukkaklari oziq-ovqatda keng qo‘llaniladi. Shakarli va donli navlarga bo‘linadi. Shakarli navlari yangi holda iste’mol qilinadi. Donli navlari esa quritilib saqlanishi mumkin. Navlar hosildorligi, barg hajmi va shirinlik darajasida farq qiladi. Nav tanlash ekish va parvarish uchun muhimdir. Tuproq va iqlim sharoitiga qarab navlar moslashtiriladi.TURLARIYashil noxatning eng mashhur turlari shakarli va donli navlardir. Shakarli turi yangi iste’mol uchun mos keladi. Donli turi esa uzoq saqlash va konserva qilish uchun ishlatiladi. Ba’zi yovvoyi turlari tabiiy muhitda uchraydi. Ularning shirinlik darajasi past bo‘ladi. Madaniy holda yetishtiriladigan navlari ko‘proq tarqalgan. Navlar barg hajmi va hosildorligi bilan farq qiladi. Selektsiya orqali kasalliklarga chidamli navlar yaratilgan. Turli navlar iqlimga moslashuvchanlik bo‘yicha farq qiladi. Shu sababli navni tanlash ekish va parvarish uchun muhimdir.SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARIYashil noxat organizmni tozalashga yordam beradi. Hazm jarayonini yaxshilaydi va ichak faoliyatini rag‘batlantiradi. Kamqonlikni kamaytirishga yordam beradi. Vitamin va minerallari bilan immunitetni mustahkamlaydi. Qon aylanishini yaxshilashga ko‘maklashadi. Moddalar almashinuvini tezlashtiradi. Ortiqcha toksinlardan organizmni himoya qiladi. Yurak va qon tomir faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Bolalar va kattalar uchun foydali tabiiy oziq-ovqatdir. Shu sababli me’yorida iste’mol qilinganda xavfsiz va foydali o‘simlik hisoblanadi.
ARAB XURMOSI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTArab xurmosi — qadim zamonlardan beri insoniyat tomonidan iste’mol qilinib kelinayotgan eng foydali va to‘yimli mevalardan biridir. U asosan issiq iqlimda o‘sadigan xurmo daraxtining mevasi bo‘lib, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika va Arab mamlakatlarida keng tarqalgan. Arab xurmosi ming yillar davomida nafaqat oziq-ovqat sifatida, balki dorivor mahsulot sifatida ham qadrlanib kelgan. Hozirgi kunda u dunyoning ko‘plab mamlakatlarida sevib iste’mol qilinadi.Xurmo daraxti baland bo‘yli, uzoq umr ko‘radigan daraxt hisoblanadi va ba’zan 20–30 metr balandlikkacha o‘sadi. Uning mevasi cho‘zinchoq shaklda bo‘lib, rangi och jigarrangdan to‘q jigarranggacha bo‘ladi. Arab xurmosi yumshoq, shirador va juda to‘yimli bo‘ladi. U yangi holda ham, quritilgan holda ham iste’mol qilinadi. Quritilgan xurmo uzoq saqlanish xususiyatiga ega bo‘lib, energiya manbai sifatida qadrlanadi.Arab xurmosi tarkibida ko‘plab foydali moddalar mavjud. U vitaminlar (A, B guruhi, C), kaliy, magniy, temir, fosfor, tolalar va tabiiy shakar (glyukoza, fruktoza) ga boy. Shu sababli u tez energiya beradi, organizmni mustahkamlaydi va umumiy sog‘liq uchun foydali hisoblanadi.ARAB XURMOSINING FOYDALI XUSUSIYATLARIArab xurmosi organizm uchun juda foydali meva hisoblanadi. Avvalo, u kuchli energiya manbai bo‘lib, tanani tez quvvatlantiradi. Charchoq, holsizlik va kuchsizlanishda xurmo iste’mol qilish foydali. U sportchilar va jismoniy mehnat qiladigan insonlar uchun ayniqsa foydalidir.Xurmo yurak va qon tomir tizimi uchun juda foydali. Undagi kaliy yurak faoliyatini mustahkamlaydi, qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi va yurak urishini tartibga soladi. Shuningdek, xurmo qon aylanishini yaxshilaydi va organizmni foydali minerallar bilan ta’minlaydi.Arab xurmosi hazm tizimi uchun ham foydali. Undagi tolalar ichak faoliyatini yaxshilaydi, qabziyatni kamaytiradi va ichaklarni tozalashga yordam beradi. Xurmo oshqozonni tinchlantiradi va hazmni yengillashtiradi.Immunitetni mustahkamlashda ham xurmo muhim rol o‘ynaydi. U organizmni vitamin va antioksidantlar bilan boyitadi, shamollash va infeksiyalarga qarshi kurashishda yordam beradi. Xurmo muntazam iste’mol qilinsa, organizmning umumiy qarshiligi oshadi.Xurmo suyaklar uchun ham foydali. Undagi kalsiy va fosfor suyaklarni mustahkamlaydi, tishlarni sog‘lom saqlashga yordam beradi. Shuningdek, xurmo asab tizimini tinchlantiradi, stressni kamaytiradi va uyquni yaxshilaydi.QAYSI KASALLIKLARGA SHIFOArab xurmosi ko‘plab kasalliklarda foydali oziq hisoblanadi. U kamqonlikda foydali, chunki tarkibida temir moddasi mavjud bo‘lib, qon hosil bo‘lishiga yordam beradi. Xurmo kamqonlikdan aziyat chekadigan insonlarga tavsiya etiladi.Yurak kasalliklarida ham xurmo foydali. U yurak mushagini mustahkamlaydi, qon tomirlarni qo‘llab-quvvatlaydi va yurak faoliyatini yaxshilaydi. Qon bosimi muammolarida ham xurmo foydali hisoblanadi.Hazm tizimi muammolarida xurmo yaxshi yordam beradi. Qabziyat, ichak sustligi va hazm buzilishida xurmo ichaklarni faol ishlashiga yordam beradi. U oshqozonni yumshoq tozalaydi va ichak faoliyatini me’yorlashtiradi.Holsizlik va quvvat yetishmasligida xurmo tez energiya beradi. U kasallikdan keyingi tiklanish davrida ham foydali. Shuningdek, xurmo immunitetni oshiradi va organizmni mustahkamlaydi.ARAB XURMOSINING ZARARLI TOMONLARIArab xurmosi foydali bo‘lishiga qaramay, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Chunki unda tabiiy shakar miqdori ko‘p. Juda ko‘p iste’mol qilinsa, vazn ortishi yoki qonda shakar miqdori oshishi mumkin. Shu sababli qandli diabeti bor insonlar xurmoni ehtiyotkorlik bilan iste’mol qilishi kerak.Ba’zi insonlarda xurmo allergik reaksiya yoki oshqozon bezovtaligini keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish ich ketishiga sabab bo‘lishi mumkin.ARAB XURMOSINING TURLARIArab xurmosining ko‘plab turlari mavjud bo‘lib, ular hajmi, rangi, shirinligi va yumshoqligiga qarab farqlanadi. Ba’zi turlari juda yumshoq va shirador bo‘lsa, ayrimlari qattiqroq va kamroq shirin bo‘ladi. Eng mashhur turlari yumshoq, karamelga o‘xshash ta’mli xurmolar bo‘lib, ular ko‘pincha yangi holda iste’mol qilinadi.Quritilgan xurmo turlari ham mavjud bo‘lib, ular uzoq saqlanadi va energiya manbai sifatida ishlatiladi. Ayrim yirik navlari juda to‘yimli bo‘lib, tarkibida shakar va minerallar ko‘p bo‘ladi. Har bir xurmo turi o‘ziga xos ta’m va foydali xususiyatlarga ega.EHTIYOT CHORALARIArab xurmosini me’yorida iste’mol qilish muhim. Kuniga o‘rtacha 3–5 dona iste’mol qilish yetarli hisoblanadi. Qandli diabet, ortiqcha vazn yoki oshqozon muammosi bor insonlar xurmoni ko‘p iste’mol qilmasligi kerak. Agar allergiya yoki noqulaylik sezilsa, iste’molni to‘xtatish tavsiya etiladi.Arab xurmosi — juda to‘yimli, shifobaxsh va foydali mevalardan biridir. U organizmga energiya beradi, yurak va hazm tizimini mustahkamlaydi, immunitetni oshiradi va umumiy sog‘liqni yaxshilaydi. To‘g‘ri va me’yorida iste’mol qilinsa, arab xurmosi sog‘liq uchun katta foyda keltiradi. Shu sababli u kundalik ratsionda foydali tabiiy oziq sifatida muhim o‘rin egallaydi.
BAQALAJON Baqlajon (baklajon) — dunyoning ko‘plab hududlarida keng iste’mol qilinadigan sabzavotlardan biri bo‘lib, u nafaqat mazali, balki organizm uchun foydali xususiyatlarga ham ega. Baqlajon asosan iliq iqlimni yaxshi ko‘radi va ko‘pincha yoz va kuz fasllarida mo‘l hosil beradi. Uning rangi odatda to‘q binafsha bo‘ladi, lekin oq, och binafsha va hatto chiziqli turlari ham mavjud. Baqlajonning ichki qismi yumshoq, urug‘li va suvga boy bo‘lib, pishirilganda juda mayin tuzilishga ega bo‘ladi. Shu sababli u ko‘plab taomlar — qovurma, dimlama, ikra, salat va gazaklar tayyorlashda keng ishlatiladi.BAQLAJONNING FOYDALARI Baqlajon organizm uchun foydali bo‘lgan ko‘plab vitamin va minerallarga boy sabzavot hisoblanadi. Uning tarkibida B guruhi vitaminlari asab tizimini mustahkamlashga yordam beradi va charchoqni kamaytiradi. Baqlajon past kaloriyali bo‘lgani uchun vazn nazoratida foydali mahsulot sanaladi. Undagi tolalar ovqat hazm qilish tizimini yaxshilaydi va ichak faoliyatini tartibga soladi. Baqlajon qabziyatning oldini olishga yordam beradi va ichaklarni tozalaydi. U yurak va qon tomir tizimi uchun foydali bo‘lib, qon aylanishini yaxshilaydi. Tarkibidagi kaliy yurak ritmini me’yorlashtirishga yordam beradi. Baqlajon qondagi yomon xolesterinni kamaytirishga yordam berishi mumkin. Antioksidantlarga boyligi sababli organizmni zararli moddalardan himoya qiladi. Baqlajon qarish jarayonini sekinlashtirishga yordam beruvchi tabiiy moddalarni o‘z ichiga oladi. U immunitetni mustahkamlashga yordam beradi. Baqlajon qonni tozalash xususiyatiga ega deb hisoblanadi. U jigar faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Baqlajon suyaklar uchun ham foydali minerallarni o‘z ichiga oladi. Magniy va temir moddasi qon hosil bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Baqlajon teri sog‘lig‘ini yaxshilashga yordam berishi mumkin. Undagi suv miqdori organizmni namlantirishga yordam beradi. Baqlajon asabiylikni kamaytirishga yordam beruvchi moddalarni o‘z ichiga oladi. U organizmdagi ortiqcha tuzlarni chiqarishga yordam berishi mumkin. Baqlajon ko‘z salomatligi uchun ham foydali hisoblanadi. U organizmni tozalovchi sabzavotlardan biri hisoblanadi. Baqlajon modda almashinuvini yaxshilashga yordam beradi. U mushaklar faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Baqlajon muntazam iste’mol qilinganda umumiy sog‘liqni yaxshilashga yordam beradi. Shu sababli u sog‘lom ovqatlanishda muhim sabzavotlardan biri hisoblanadi.BAQLAJONNING ZARARLARI Baqlajon foydali bo‘lishiga qaramay, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish ayrim noqulayliklarga olib kelishi mumkin. Ba’zi odamlarda baqlajon allergik reaksiya chaqirishi mumkin. Oshqozoni sezgir insonlarda u og‘ir hazm bo‘lishi mumkin. Baqlajonni ko‘p yog‘da qovurish sog‘liq uchun zararli hisoblanadi, chunki u yog‘ni tez shimadi. Juda yog‘li baqlajon ovqatlari vazn ortishiga sabab bo‘lishi mumkin. Baqlajon xom holda iste’mol qilinsa, oshqozon bezovtaligiga olib kelishi mumkin. Unda solanin moddasining oz miqdori bo‘lib, haddan tashqari ko‘p iste’mol qilinganda zarar yetkazishi mumkin. Buyrak kasalligi bor insonlar ko‘p iste’mol qilishdan oldin ehtiyot bo‘lishlari kerak. Past qon bosimi bo‘lganlarda baqlajon bosimni yana tushirishi mumkin. Baqlajon ba’zan ich ketishiga sabab bo‘lishi mumkin. Juda ko‘p iste’mol qilish oshqozon dam bo‘lishiga olib keladi. Baqlajonni noto‘g‘ri saqlash uning foydasini kamaytiradi. Chirigan yoki achchiq baqlajonni iste’mol qilish zararli. Qovurilgan baqlajon jigar uchun og‘ir bo‘lishi mumkin. Baqlajon ayrim dorilar bilan mos kelmasligi mumkin. Allergiyasi borlar ehtiyot bo‘lishi kerak. Baqlajonni haddan tashqari ko‘p yeyish oshqozon og‘rig‘iga olib kelishi mumkin. U kislotali muhitni oshirishi mumkin. Baqlajon urug‘i ko‘p bo‘lsa, hazm qilish qiyinlashadi. Juda ko‘p iste’mol qilish ichak faoliyatini buzishi mumkin. Baqlajon ba’zan bosh og‘rig‘iga sabab bo‘lishi mumkin. Qovurilgan shakli foydadan ko‘ra zarar keltirishi mumkin. Shuning uchun uni me’yorida iste’mol qilish kerak. To‘g‘ri pishirilsa zarar kamayadi. Me’yor — sog‘liq garovi hisoblanadi.BAQLAJONNING TURLARI Baqlajonning dunyoda ko‘plab nav va turlari mavjud. Eng mashhur turi — to‘q binafsha rangli uzun baqlajon hisoblanadi. Bu tur ko‘pincha qovurma va dimlama uchun ishlatiladi. Dumaloq shakldagi baqlajon ham keng tarqalgan. Oq rangli baqlajon kamroq uchraydi, lekin ta’mi yumshoq bo‘ladi. Chiziqli binafsha-oq rangli baqlajon ham mavjud. Mayda hajmli baqlajonlar ko‘pincha konservalash uchun ishlatiladi. Yirik baqlajonlar ichiga masalliq solib pishirishga qulay. O‘zbekistonda asosan uzun binafsha navlar yetishtiriladi. Issiq iqlimda yaxshi o‘sadigan navlar mavjud. Baqlajonning erta pishadigan navlari ham bor. Kech pishadigan navlar hosili ko‘p bo‘ladi. Issiqqa chidamli navlar qurg‘oqchilikka bardosh beradi. Ayrim navlar kam urug‘li bo‘ladi. Urug‘i kam baqlajonlar yumshoq va mazali hisoblanadi. Qovurishga mos maxsus navlar bor. Ikra tayyorlash uchun mos navlar mavjud. Ayrim baqlajonlar achchiqroq bo‘ladi. Shirinroq ta’mli navlar ham uchraydi. Oqartirilgan navlar salat uchun ishlatiladi. Issiqxonada yetishtiriladigan baqlajonlar ham bor. Ochiq dalada o‘sadigan navlar mustahkam bo‘ladi. Mahalliy navlar iqlimga moslashgan bo‘ladi. Har bir navning pishish muddati turlicha. Baqlajon navlari rang, shakl va ta’mga qarab farqlanadi. To‘g‘ri nav tanlash hosil sifatini oshiradi.SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARIBaqlajon ayrim kasalliklarning oldini olishda yordam beruvchi foydali sabzavot hisoblanadi. U yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytirishga yordam berishi mumkin. Baqlajon yuqori xolesterin muammosida foydali hisoblanadi. Qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi. Ovqat hazm qilish muammolarida foydali. Qabziyatni kamaytirishga yordam beradi. Ichak faoliyatini yaxshilaydi. Jigar faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Baqlajon kamqonlikda yordamchi oziq bo‘lishi mumkin. Immunitet pasayganda foydali. Ortiqcha vaznda foydali mahsulot hisoblanadi. Baqlajon qonni tozalashga yordam beradi. Shakar kasalligida past kaloriyali ovqat sifatida foydali. Asabiylik va stressda yordam berishi mumkin. Uyqusizlikda yengil ovqat sifatida tavsiya etiladi. Suyak zaifligida minerallar manbai bo‘la oladi. Terining xiralashishida foydali moddalar beradi. Modda almashinuvi sust bo‘lsa yordam beradi. Yurak urishi notekis bo‘lsa kaliy foydali. Oshqozon sust ishlaganda tolasi yordam beradi. Baqlajon organizmni tozalashga yordam beradi. Qarish jarayonini sekinlashtirishga yordam beruvchi antioksidantlarga ega. Immun tizimini qo‘llab-quvvatlaydi. Umumiy sog‘lom ovqatlanishda foydali sabzavot hisoblanadi. Ammo u dori emas, faqat sog‘lom ovqat sifatida yordam beradi.BAQLAJON ISTE’MOL QILISHDA EHTIYOT CHORALARIBaqlajon foydali sabzavot bo‘lsa ham, uni iste’mol qilishda ayrim ehtiyot choralariga amal qilish muhim. Avvalo, baqlajonni har doim pishirib iste’mol qilish kerak, chunki xom holda u oshqozonga og‘ir tushishi va achchiq ta’m berishi mumkin. Baqlajonni juda ko‘p yog‘da qovurish tavsiya etilmaydi, sababi u yog‘ni tez shimib oladi va bunday ovqat sog‘liq uchun og‘ir bo‘lishi mumkin. Eng yaxshi usul — dimlash, bug‘da pishirish yoki kam yog‘da qovurishdir.Ba’zi odamlarda baqlajonga nisbatan allergiya bo‘lishi mumkin, shuning uchun birinchi marta iste’mol qilganda oz miqdordan boshlash ma’qul. Oshqozon-ichak tizimi sezgir bo‘lganlar yoki gastrit, yara kasalligi borlar baqlajonni me’yorida yeyishlari kerak. Juda ko‘p iste’mol qilish ichakda dam bo‘lishi, og‘irlik yoki noqulaylik keltirib chiqarishi mumkin.Baqlajonni tanlashda uning yangiligiga e’tibor berish zarur: po‘sti silliq, qattiq va yaltiroq bo‘lishi kerak. Juda yumshagan, qoraygan yoki achchiq hidli baqlajon iste’mol qilinmasligi kerak. Saqlashda esa salqin joyda, uzoq vaqt ushlab qo‘ymasdan ishlatish tavsiya etiladi. Buyrak yoki past qon bosimi muammosi borlar ko‘p miqdorda iste’mol qilishdan oldin ehtiyot bo‘lishlari lozim. Homilador va emizikli ayollar ham me’yorni saqlagan holda iste’mol qilganlari yaxshi. Eng muhimi — har qanday foydali mahsulot kabi baqlajonni ham me’yorida iste’mol qilish sog‘liq uchun eng to‘g‘ri yo‘ldir.Baqlajon — vitamin, mineral va tolalarga boy, kam kaloriyali va organizm uchun foydali sabzavot hisoblanadi. U ovqat hazm qilishni yaxshilaydi, yurak va qon tomir salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi, immunitetni mustahkamlashga yordam beradi hamda vazn nazoratida foydali mahsulot sanaladi. Shu bilan birga, uni to‘g‘ri pishirish, yangisini tanlash va me’yorida iste’mol qilish juda muhim.Me’yor saqlansa, baqlajon sog‘lom ovqatlanishning foydali qismi bo‘la oladi. U dori vositasi bo‘lmasa ham, to‘g‘ri ovqatlanish orqali organizmni qo‘llab-quvvatlashda yaxshi yordamchi hisoblanadi.
GilosYoz faslining eng mazali va foydali mevalaridan biridir. U organizm uchun zarur bo‘lgan ko‘plab vitamin va minerallarga boy. Gilos tarkibida C vitamini ko‘p bo‘lib, immunitetni mustahkamlaydi. Shuningdek, A vitamini ko‘rish qobiliyatini yaxshilaydi. Gilosda kaliy moddasi yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Temir moddasi qon kamligining oldini olishga yordam beradi.Gilos tabiiy antioksidant hisoblanadi. U tanani zararli moddalar va toksinlardan tozalaydi. Gilos yallig‘lanishga qarshi xususiyatga ega.Bo‘g‘im og‘rig‘ini kamaytirishga yordam beradi. Gilos ichak faoliyatini yaxshilaydi. Hazm tizimini yengillashtiradi. Ich qotishini kamaytirishga yordam beradi. Gilos kam kaloriyali meva hisoblanadi. Vazn nazorati uchun foydali. Gilos teri salomatligini yaxshilaydi.Terini yosh va tiniq saqlaydi. Soch ildizlarini mustahkamlaydi. Gilos stressni kamaytiradi. Asab tizimini tinchlantiradi. Uyqu sifatini yaxshilaydi. Yurak kasalliklari xavfini kamaytiradi. Qon bosimini me’yorda ushlashga yordam beradi. Gilos yozda tanani suvsizlanishdan saqlaydi. Chanqoqni bosadi va tetiklik beradi. Doimiy iste’mol qilinganda umumiy salomatlikni yaxshilaydi.GILOSNING SALOMATLIKKA TA’SIRIGilos inson organizmiga ko‘p tomonlama foyda beradi. U yurak va qon tomir tizimini mustahkamlaydi. Qonni tozalashga yordam beradi. Xolesterin miqdorini kamaytirishga ko‘maklashadi. Gilos antioksidantlarga boy meva hisoblanadi. Saraton xavfini kamaytirishga yordam berishi mumkin. Yallig‘lanishni kamaytiradi. Mushak og‘rig‘ini yengillashtiradi. Sportdan keyin tiklanishga yordam beradi. Gilos uyqu gormoni ishlab chiqilishini qo‘llab quvvatlaydi. Uyqusizlik muammosini kamaytiradi. Asab tizimini tinchlantiradi. Stress va charchoqni kamaytiradi. Gilos miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Xotirani yaxshilashga yordam beradi. Qand miqdorini sekin oshiradi. Shu sababli me’yorida diabetda ham iste’mol qilinadi. Gilos ichak mikroflorasini yaxshilaydiHazmni tezlashtiradi. Metabolizmni faollashtiradi.Teri kasalliklarining oldini olishga yordam beradi. Organizmni yoshartiruvchi ta’sirga ega.Immunitetni mustahkamlaydi. Infeksiyalarga qarshi kurashishda yordam beradi. Energiya beradi va holsizlikni kamaytiradi. Doimiy iste’mol sog‘lom hayotga yordam beradi.GILOSNI ISTE’MOL QILISH VA EHTIYOT CHORALARI Gilosni to‘g‘ri iste’mol qilish juda muhim. Eng foydali holati — yangi uzilgan gilosdir. Uni yaxshilab yuvib iste’mol qilish kerak. Och qoringa juda ko‘p yeyish tavsiya etilmaydi. Kuniga me’yorida iste’mol qilish foydali. Ortiqcha yeyish oshqozon bezovtaligiga olib kelishi mumkin. Gilos tabiiy shakar saqlaydi. Shu sababli diabetda me’yor muhim. Gilos allergiya berishi kam uchraydi. Lekin sezgir odamlarda ehtiyot bo‘lish kerak. Sovuq gilosni ko‘p yeyish tomoq og‘rig‘iga sabab bo‘lishi mumkin. Gilosni muzlatib ham iste’mol qilish mumkin. Kompot va sharbat ko‘rinishida ham foydali. Quritilgan gilos ham vitaminlarga boy. Gilos murabbo shaklida ham ishlatiladi. Ammo murabboda shakar ko‘p bo‘ladi. Gilosni go‘sht bilan birga yeyish hazmni og‘irlashtirishi mumkin. Bolalarga oz-ozdan berish tavsiya etiladi. Homilador ayollar uchun foydali meva hisoblanadi. Temir moddasi ona va bola uchun muhim. Gilos chanqoqni bosadi. Yozda tanani sovitadi. Tabiiy energiya manbai hisoblanadi. Sog‘lom ovqatlanish ratsioniga qo‘shish foydali. Me’yor bilan iste’mol qilinganda zarar bermaydi. Gilos sog‘lom turmush tarzining mazali qismidirGilos foydali meva bo‘lsa ham, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish zarar keltirishi mumkin. Har qanday mahsulot kabi gilosni ham to‘g‘ri va me’yor bilan yeyish muhim. Gilos tarkibida tabiiy shakar mavjud. Shu sababli ortiqcha iste’mol qilinganda qonda shakar miqdori oshishi mumkin. Bu ayniqsa diabet bilan og‘riganlar uchun ehtiyot choralarini talab qiladi. Gilosni juda ko‘p yeyish oshqozon bezovtaligiga olib kelishi mumkin. Ba’zi odamlarda ich ketish holati kuzatiladi. Ko‘p iste’mol qilish qorin dam bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Gilos nordon bo‘lgani sababli oshqozon kislotasini oshirishi mumkin. Oshqozon yarasi yoki gastrit bor odamlarga ehtiyot bo‘lish tavsiya etiladi. Och qoringa ko‘p yeyish qorinda og‘riq chaqirishi mumkin. Sovuq holda ko‘p iste’mol qilish tomoq og‘rig‘iga sabab bo‘lishi mumkin. Ayniqsa muzlatilgan gilosni ko‘p yeyish zararli. Gilos allergiya berishi kam uchrasa ham, ayrim odamlarda kuzatiladi. Allergiya belgilariga toshma, qichishish yoki noqulaylik kiradi. Shunday holatda iste’molni to‘xtatish kerak. Gilos danagini yutib yuborish xavfli bo‘lishi mumkin. Ayniqsa bolalarda bunga ehtiyot bo‘lish zarur. Gilosni yuvmasdan iste’mol qilish ichak muammolariga olib keladi. Chunki yuzasida mikroblar bo‘lishi mumkin. Gilosni juda ko‘p yeyish vazn ortishiga ham sabab bo‘lishi mumkin. Chunki unda tabiiy shakar va uglevod mavjud. Gilos murabbosi foydali emas, chunki unda shakar juda ko‘p. Ko‘p murabbo iste’moli semirish va qand oshishiga olib keladi. Buyrak muammosi bor odamlarga ham me’yor muhim. Chunki ortiqcha iste’mol organizmga yuklama beradi. Kuniga me’yorida iste’mol qilish eng to‘g‘ri yo‘l hisoblanadi. Me’yor bilan yeyilganda gilos zarar bermaydi. Har doim sifatli va yangi gilos tanlash kerak. Sog‘lom ovqatlanishda muvozanat eng muhim qoidadir.O‘zbekistonda eng ko‘p uchraydigan navlariBu— Qora gilos. Bu tur to‘q qizil, deyarli qora rangda bo‘ladi. Ta’mi shirin va shiradorligi bilan ajralib turadi. Ko‘pincha yangi holatda iste’mol qilinadi. Yana mashhur nav — Qizil gilos. Rangi yorqin qizil, ta’mi biroz nordon-shirin bo‘ladi. Kompot, murabbo va sharbat tayyorlashda keng ishlatiladi. Sariq gilos ham O‘zbekistonda yetishtiriladi. Rangi och sariq yoki oltin rangda bo‘ladi. Ta’mi juda yumshoq va shirin. Allergiya kam chaqirishi bilan mashhur. Bahorgi erta pishar gilos navlari ham mavjud. Bu tur may oyining boshlarida pishadi. Bozorga birinchi chiqadigan gilos hisoblanadi. Kech pishar gilos esa yoz o‘rtalarigacha hosil beradi. Bu navlar ko‘proq saqlanish xususiyatiga ega. Tashishga chidamli bo‘ladi. Toshkent, Samarqand, Farg‘ona va Andijon hududlarida gilos ko‘p yetishtiriladi. Tog‘oldi hududlarda o‘sadigan giloslar ayniqsa shirali bo‘ladi. Quyoshli iqlim mevaning shirinligini oshiradi. O‘zbekistonda gilos ko‘pincha tomorqa va bog‘larda yetishtiriladi. Mahalliy navlar tabiiy va juda mazali hisoblanadi. Gilosdan murabbo, sharbat, kompot va quritilgan meva tayyorlanadi. Yangi uzilgan gilos eng foydali hisoblanadi. Har bir nav vitamin va antioksidantlarga boy. Ular yurak, qon va immunitet uchun foydali. Me’yorida iste’mol qilinganda sog‘liq uchun katta foyda beradi. O‘zbekiston giloslari tabiiyligi va mazasi bilan mashhur.gilos foydali va vitaminlarga boy meva hisoblanadi. U immunitetni mustahkamlaydi, yurak va qon tomir faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, hazm tizimini yaxshilaydi hamda organizmni antioksidantlar bilan ta’minlaydi. Me’yorida iste’mol qilinganda gilos sog‘lom ovqatlanishning mazali va foydali qismi bo‘la oladi.Shu bilan birga, gilosni ortiqcha yeyish oshqozon bezovtaligi, qorin dam bo‘lishi, qand miqdori oshishi yoki allergik holatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Ayniqsa diabet, gastrit yoki oshqozon muammosi bor insonlar me’yorni saqlashi zarur. Eng to‘g‘ri yo‘l — gilosni toza, yangi va me’yorida iste’mol qilishdir.
1. OZIQAVIY QIYMATI VA TARKIBIRediska juda kam kaloriyali, lekin foydali moddalarga boy sabzavot hisoblanadi.100 gramm rediska tarkibida taxminan 15–20 kkal energiya bo‘ladi, shu sabab ozish dietalarida ko‘p ishlatiladi. Uning asosiy qismini suv tashkil qiladi, taxminan 93–95%. Rediskada C vitamini ko‘p bo‘lib, immunitetni mustahkamlashga yordam beradi. Bundan tashqari B guruh vitaminlari (B1, B2, B6) ham mavjud. Rediska tarkibida kaliy moddasi ko‘p, bu yurak faoliyati uchun foydali. Shuningdek, magniy, fosfor va kalsiy ham oz miqdorda bor. U tolaga boy bo‘lib, ichak faoliyatini yaxshilaydi. Rediskada tabiiy antioksidant moddalar mavjud. Bu moddalar hujayralarni zararlanishdan himoya qiladi. Rediska organizmni tozalovchi xususiyatga ega. U metabolizmni tezlashtirishga yordam beradi. Glyukoza miqdori juda kam, shu sabab diabetga moyil odamlar ham ehtiyot bilan iste’mol qilishi mumkin. Yog‘ miqdori deyarli yo‘q. Tabiiy fermentlar ovqat hazmini yaxshilaydi. Rediska bahor mavsumida vitamin yetishmovchiligini to‘ldiradi.2. FOYDALI XUSUSIYATLARIRediska immunitetni kuchaytiradi va shamollashdan himoya qiladi. U organizmdagi zararli moddalarni chiqarishga yordam beradi. Jigar faoliyatini yaxshilaydi va o‘t haydash xususiyatiga ega. Ovqat hazm qilishni tezlashtiradi. Ich qotishini kamaytiradi. Qonni tozalashga yordam beradi. Yurak va qon tomir tizimi uchun foydali. Qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi. Teri sog‘lig‘ini yaxshilaydi. Yuzda husnbuzar kamayishiga yordam berishi mumkin. Modda almashinuvini tezlashtiradi. Ozish jarayonida foydali sabzavot hisoblanadi. Organizmni namlantiradi, suvsizlanishni kamaytiradi. Antibakterial xususiyatga ega. Buyrak faoliyatiga yengil yordam beradi. Organizmni bahorda tetiklashtiradi.3. ZARARLI TOMONLARI VA EHTIYOT CHORALARIRediska ko‘p iste’mol qilinsa oshqozonni bezovta qilishi mumkin. Gastrit yoki yara kasalligi bor odamlar ehtiyot bo‘lishi kerak. Achchiq moddalar oshqozon shilliq qavatini ta’sirlantiradi. Ko‘p yeyilsa ich ketishi mumkin. Ba’zi odamlarda gaz hosil bo‘lishini kuchaytiradi. Qalqonsimon bez muammosi borlar ko‘p iste’mol qilmasligi kerak. Och qoringa ko‘p yeyish tavsiya etilmaydi. Kichik bolalarga me’yor bilan berish kerak. Homilador ayollar haddan tashqari ko‘p yemagan ma’qul.Qon bosimi past odamlarda bosh aylanishi chaqirishi mumkin. Allergiya juda kam uchraydi, lekin bo‘lishi mumkin. Achchiq rediska oshqozonda kuydirish hissi berishi mumkin. Ko‘p tuz bilan yeyish zararli. Kechqurun ko‘p iste’mol qilish hazmni qiyinlashtiradi. Me’yor — kuniga 5–7 dona atrofida.4. QO‘LLANILISHI VA ISTE’MOL QILISH USULLARIRediska ko‘pincha xom holda iste’mol qilinadi. Salatlarga qo‘shib yeyish eng mashhur usul. Ko‘katlar bilan aralashtirib foydali salat tayyorlanadi. Sho‘rvalarga ham qo‘shish mumkin. Ba’zi joylarda tuzlab iste’mol qilinadi. Yogurt yoki qatiq bilan aralashtirib yeyiladi. Sendvich va buterbrodlarga qo‘shiladi. Ko‘katli smuzi tarkibiga ham qo‘shish mumkin. Rediska barglari ham foydali, ularni ham yeyish mumkin. Ishtahani ochadi. Bahorgi vitaminli salatlarning asosiy qismi hisoblanadi. Go‘shtli ovqat bilan yeyilganda hazmni yengillashtiradi. Tuz va limon bilan yeyish ham odatiy. Qishda kam uchraydi, bahorda ko‘p bo‘ladi. Sovuq holda yeyilganda tetiklashtiradi.5. TURLARIQizil rediska — eng keng tarqalgan turi. Oq rediska — ta’mi yumshoqroq. Uzun shaklli rediska — kamroq achchiq. Qora rediska — dorivor xususiyati kuchliroq. Pushti rediska — suvli va mayin. Yapon rediska (daikon) — yirik va kam achchiq. Bahorgi rediska — tez yetiladi. Issiqxona rediska — yil davomida yetishtiriladi. Yovvoyi rediska — kam iste’mol qilinadi. Achchiq rediska — dorivorlikda ishlatiladi. Shirinroq navlari ham bor. Har bir turining ta’mi biroz farq qiladi. Rangi, hajmi va achchiqligi bilan ajraladi. Tez o‘sadigan sabzavot hisoblanadi. Ko‘pincha 20–30 kunda yetiladi.6. DORIVOR XUSUSIYATLARIRediska qadimdan tabiiy dori sifatida ishlatilgan sabzavot hisoblanadi. U kuchli antibakterial xususiyatga ega. Shamollash va yo‘talda foydali bo‘lishi mumkin. Rediska sharbati balg‘am ko‘chirishga yordam beradi. Jigarni tozalashda tabiiy yordamchi hisoblanadi. O‘t haydash xususiyati bor. Buyrak faoliyatini yengil rag‘batlantiradi. Organizmda yig‘ilgan zaharli moddalarni chiqarishga yordam beradi. Qonni tozalash xususiyati mavjud. Temir moddasining so‘rilishini yaxshilaydi. Immunitetni kuchaytiradi. Bahorgi holsizlik va vitamin yetishmovchiligida foydali. Ovqat hazmini yaxshilab, ichakni tozalaydi. Yengil siydik haydovchi xususiyatga ega. Yallig‘lanishga qarshi ta’siri bor. Tomog‘ og‘riganda asal bilan rediska sharbati ichiladi.7. OZISH UCHUN FOYDALARIRediska juda kam kaloriyali sabzavot hisoblanadi. 100 grammida taxminan 15–20 kkal bor xolos. U yog‘ yo‘qotishga yordam beruvchi mahsulotlardan biri. Tolaga boyligi sabab uzoq vaqt to‘qlik hissi beradi. Ishtahani nazorat qilishga yordam beradi. Metabolizmni tezlashtiradi. Organizmda suv muvozanatini saqlaydi. Shishlarni kamaytirishga yordam beradi. Ichakni tozalab, hazmni yaxshilaydi. Parhez paytida salat sifatida ko‘p ishlatiladi. Yog‘li ovqat bilan yeyilganda yog‘ yig‘ilishini kamaytiradi. Qonda shakar keskin ko‘tarilmaydi. Qorin dam bo‘lishini kamaytiradi. Kechqurun ko‘p yemasa ham bo‘ladi, yengil hazm bo‘ladi. Detoks ratsionlarida ishlatiladi. Ozish dietasida bodring va ko‘kat bilan birga foydali.Rediska — foydali, kam kaloriyali va vitaminlarga boy sabzavot hisoblanadi. U immunitetni mustahkamlaydi, ovqat hazmini yaxshilaydi, organizmni tozalashga yordam beradi va ozish jarayonida juda foydali. Tarkibidagi tolalar ichak faoliyatini yaxshilab, shish va ich qotishini kamaytiradi. Shuningdek, yurak, jigar va buyrak faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Biroq rediska achchiq bo‘lgani sabab uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish oshqozonni bezovta qilishi mumkin. Ayniqsa gastrit, yara yoki sezgir oshqozon bo‘lsa ehtiyot bo‘lish kerak. Homiladorlikda ham faqat me’yor bilan yeyish tavsiya etiladi.Umuman olganda, rediska — sog‘lom ovqatlanish uchun foydali, organizmni tetiklashtiruvchi va bahor mavsumida vitamin yetishmovchiligini to‘ldiruvchi qimmatli sabzavotdir.8. HOMILADORLIKDA FOYDALARI VA EHTIYOTRediska homiladorlikda me’yor bilan iste’mol qilinsa foydali.U vitamin va minerallarga boy sabzavot.C vitamini immunitetni mustahkamlaydi.Tolasi ich qotishini kamaytiradi.Shishlarni yengillashtirishga yordam beradi.Organizmni suv bilan ta’minlaydi.Temir so‘rilishiga yordam beradi.Ishtahani yaxshilaydi.Lekin haddan tashqari ko‘p yeyish tavsiya etilmaydi.Achchiq rediska oshqozonni bezovta qilishi mumkin.Gaz hosil bo‘lishini kuchaytirishi mumkin.Faqat yaxshilab yuvib iste’mol qilish kerak.Infeksiya tushmasligi uchun toza bo‘lishi muhim.Kuniga 3–5 dona yetarli hisoblanadi.Agar oshqozon og‘risa, vaqtincha to‘xtatish kerak.Har doim me’yor eng muhim qoidadir.9. KOSMETIKADA QO‘LLANILISHIRediska teri uchun foydali tabiiy mahsulot hisoblanadi.U terini tozalash xususiyatiga ega.Sharbatini yuzga surtish terini yangilaydi.Pigment dog‘larini yengillashtirishga yordam berishi mumkin.Teri yog‘ini me’yorlashtiradi.Husnbuzar kamayishiga yordam beradi.Antibakterial ta’siri terini himoya qiladi.Qonni aylanishini yaxshilaydi.Yuzni tiniqlashtiradi.Rediska niqobi terini namlantiradi.Mayda ajinlar ko‘rinishini kamaytirishga yordam beradi.Soch ildiziga surtish qon aylanishini yaxshilaydi.Soch to‘kilishini kamaytirishga yordam berishi mumkin.Tabiiy vitamin manbai sifatida terini oziqlantiradi.Lekin sezgir terida avval sinab ko‘rish kerak.Ko‘z atrofiga surtish tavsiya etilmaydi.
TURPNING KELIB CHIQISHI VA TARIXITurpning vatani Osiyo hisoblanadi. U qadimgi Misr, Xitoy va Yunonistonda keng yetishtirilgan. Qadimda turp nafaqat oziq-ovqat, balki dori sifatida ham ishlatilgan. Hozirgi kunda turp dunyoning ko‘plab mamlakatlarida yetishtiriladi.Turp — ildizmevali sabzavot bo‘lib, qadimdan oziq-ovqat va dorivor mahsulot sifatida ishlatib kelinadi. U o‘zining achchiq ta’mi, boy vitamin tarkibi va shifobaxsh xususiyatlari bilan mashhur. Turp ovqat hazmini yaxshilaydi, immunitetni mustahkamlaydi va organizmni tozalashga yordam beradi.TURP O‘SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFITurp — bir yoki ikki yillik o‘simlik bo‘lib, yer ostida ildiz hosil qiladi.ASOSIY XUSUSIYATLARI:Barglari — yashil, yirik va tukliIldizi — dumaloq yoki cho‘ziq shakldaRangi — oq, qora, qizil yoki binafshaTa’mi — achchiq yoki biroz shirinGullari — mayda, oq yoki binafshaTURPNING TURLARIOQ TURP – eng keng tarqalgan, yumshoqroq ta’mga ega.QORA TURP – achchiqroq va dorivor xususiyati kuchli.QIZIL TURP (REDISKA) – mayda va tez pishadi, salatlarda ishlatiladi.DAIKON (YAPON TURPI) – uzun va oq, yumshoq ta’mli.TURPNING KIMYOVIY TARKIBI100 GRAMM TURPDA:Kaloriya — 30–35 kkalOqsil — 1 gYog‘ — 0.1 gUglevod — 6–7 gKletchatka — 2 gVITAMINLAR:C vitamini B guruhi vitaminlari A vitaminiMINERALLAR:Kaliy Kaltsiy Magniy Temir Fosfor Turp tarkibida fitonsidlar va tabiiy antibakterial moddalar mavjud.TURPNING FOYDALARIIMMUNITETNI KUCHAYTIRADIC vitamini va fitonsidlar organizmni virus va infeksiyalardan himoya qiladi.YO‘TAL VA SHAMOLLASHDA FOYDALI Ayniqsa qora turp yo‘talni kamaytiradi va balg‘am ko‘chirishga yordam beradi.OVQAT HAZMINI YAXSHILAYDITurp oshqozon shirasi ajralishini kuchaytiradi va hazmni yaxshilaydi.JIGAR VA O‘T UCHUN FOYDALIOrganizmni tozalashga yordam beradi, o‘t ajralishini yaxshilaydi.YURAK UCHUN FOYDASIKaliy yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.TERI UCHUN FOYDASIAntibakterial xususiyati tufayli teri tozaligiga yordam beradi.TURPNING ZARARLARIOshqozon yarasi borlarga tavsiya etilmaydi Juda ko‘p iste’mol qilish oshqozonni bezovta qilishi mumkin Qalqonsimon bez kasalligi borlarga ehtiyot bo‘lish kerak Allergiya kam hollarda uchraydiTURP VA TIBBIYOTXalq tabobatida turp: Yo‘tal va bronxitda Ovqat hazmini yaxshilashda Immunitetni oshirishdaJigar va o‘t faoliyatini yaxshilashdakeng qo‘llaniladi.TURPNI YETISHTIRISHTurp tez o‘suvchi va sovuqqa chidamli o‘simlik hisoblanadi.YETISHTIRISH SHAROITI:Quyoshli yoki yarim soyali joy Nam va yumshoq tuproq 30–60 kunda hosil beradi Salqin iqlimni yaxshi ko‘radiO‘ZBEKISTONDA TURPO‘zbekistonda turp ko‘plab hududlarda yetishtiriladi. Ayniqsa qish mavsumida keng iste’mol qilinadi va milliy taomlarda ishlatiladi.TURPNING OVQATLANISHDAGI O‘RNITurp quyidagicha iste’mol qilinadi: Salatlarda Sho‘rvalarda Sharbat va damlama sifatida Tuzlama holatda Xalq tabobatida asal bilanTurp — vitaminlarga boy, shifobaxsh va foydali ildizmeva hisoblanadi. U immunitetni kuchaytiradi, ovqat hazmini yaxshilaydi va organizmni tozalashga yordam beradi. Me’yorida iste’mol qilinganda sog‘liq uchun katta foyda keltiradi.
NOKNING KELIB CHIQISHI VA TARIXINokning vatani Yevropa va G‘arbiy Osiyo hududlari hisoblanadi. Qadimgi yunon va rimliklar nokni shifobaxsh meva sifatida qadrlashgan. Nok keyinchalik Osiyo, Yevropa va boshqa qit’alarga keng tarqalgan. Hozirgi kunda Xitoy, Italiya, AQSh, Turkiya va O‘zbekistonda keng yetishtiriladi.Nok — insoniyat tomonidan qadimdan yetishtiriladigan, mazali va foydali mevalardan biridir. U shirinligi, xushbo‘yligi va yumshoq tuzilishi bilan mashhur. Nok tarkibida ko‘plab vitaminlar, minerallar, tolalar va antioksidantlar mavjud bo‘lib, inson salomatligi uchun muhim ahamiyatga ega.NOK O‘SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFINok — ko‘p yillik daraxt bo‘lib, balandligi 10–20 metrga yetadi.ASOSIY XUSUSIYATLARI:Barglari — oval shaklda, yaltiroq yashilGullari — oq yoki och pushtiMevasi — yumshoq, shirin va suvliUrug‘i — mayda, jigarrangDaraxti — uzoq umr ko‘radi (50–100 yil)NOKNING TURLARIYOZGI NOK NAVLARIYozda pishadi, yumshoq va suvli bo‘ladi.Erta pishadiSaqlanish muddati qisqaJuda shirin va xushbo‘yKUZGI NOK NAVLARIKuzda pishadi, o‘rtacha qattiqlikda bo‘ladi.Ta’mi muvozanatliSaqlanish muddati o‘rtachaKo‘p iste’mol qilinadiQISHKI NOK NAVLARIKech pishadi va uzoq saqlanadi.Qattiqroq bo‘ladiSaqlanish muddati uzoqTashishga chidamliMASHHUR NOK NAVLARIKonferensiya navi – cho‘ziq shaklli, juda shirinDyushes (Duchess) – yumshoq va xushbo‘yBergamot – dumaloq va suvliVil’yams (Williams) – sharbatli va shirinOsiyo navi (Yapon noki) – dumaloq va qarsildoqNOKNING KIMYOVIY TARKIBI100 GRAMM NOKDA:Kaloriya — 55–60 kkalOqsil — 0.4 gYog‘ — 0.2 gUglevod — 15 gKletchatka — 3 gVITAMINLAR:C vitaminiA vitaminiK vitaminiB guruhi vitaminlariMINERALLAR:KaliyMagniyFosforKaltsiyTemirNOKNING FOYDALARIOVQAT HAZMI UCHUN FOYDASIKletchatkaga boy bo‘lgani uchun ichak faoliyatini yaxshilaydi va qabziyatni kamaytiradi.YURAK UCHUN FOYDASIKaliy yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi va qon bosimini tartibga soladi.IMMUNITETNI KUCHAYTIRADIC vitamini organizmni kasalliklardan himoya qiladi.VAZN NAZORATIGA YORDAM BERADIKam kaloriyali bo‘lgani uchun parhezda keng ishlatiladi.TERI UCHUN FOYDASIAntioksidantlar terini yangilaydi va qarishni sekinlashtiradi.BUYRAKLAR UCHUN FOYDASIYengil siydik haydovchi xususiyatga ega.NOKNING ZARARLARIJuda ko‘p iste’mol qilish ich ketishga olib kelishi mumkinOch qoringa yeyish ba’zan oshqozonni bezovta qiladiAllergiya kam hollarda uchraydiSovuq suv bilan birga iste’mol qilish tavsiya etilmaydiNOK VA TIBBIYOTXalq tabobatida nok:Yo‘tal va shamollashdaOshqozon faoliyatini yaxshilashdaBuyrak va siydik yo‘llari uchunTana haroratini tushirishdafoydali meva sifatida ishlatiladi.NOKNI YETISHTIRISHNok daraxti mo‘tadil iqlimni yaxshi ko‘radi.YETISHTIRISH SHAROITI:Quyoshli joyUnumdor tuproqO‘rtacha sug‘orish3–5 yilda hosil bera boshlaydiO‘ZBEKISTONDA NOKO‘zbekistonda nok Farg‘ona vodiysi, Toshkent, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida keng yetishtiriladi. Mahalliy nok navlari shirinligi va xushbo‘yligi bilan mashhur.NOKNING OVQATLANISHDAGI O‘RNINok quyidagicha iste’mol qilinadi:Yangi meva sifatidaSharbat va kompotMurabbo va jemDesert va pishiriqlardaQuritilgan meva sifatidaNok — vitaminlarga boy, mazali va sog‘liq uchun foydali mevadir. U yurak, ovqat hazmi, immunitet va umumiy sog‘liq uchun muhim oziq manbai hisoblanadi. Me’yorida iste’mol qilinganda organizmni mustahkamlaydi va sog‘lom turmush tarziga yordam beradi.
UMUMIY MA’LUMOTQulpinay — rezavor mevalar ichida eng mashhurlaridan biri. U shirin-nordon ta’mi, xushbo‘y hidi va boy vitamin tarkibi bilan ajralib turadi. Asosan bahor-yoz mavsumida pishadi. Organizmni mustahkamlovchi tabiiy mahsulot hisoblanadi.TARKIBI (100 g da taxminan)Vitamin C — immunitetni kuchaytiradiVitamin A — ko‘z va teri uchun foydaliVitamin B guruhi — asab tizimi uchun muhimKaliy — yurak va qon bosimi uchunTemir — qon hosil bo‘lishi uchunAntioksidantlar — qarishni sekinlashtiradiKletchatka — ichak faoliyatini yaxshilaydiKaloriya — ~32 kkal (parhez uchun mos)FOYDALARI1. IMMUNITETNI MUSTAHKAMLAYDIKo‘p miqdorda vitamin C bor, shamollash va infeksiyalarga qarshi yordam beradi.2. YURAK VA QON TOMIRLARINI HIMOYA QILADIKaliy va antioksidantlar qon bosimini me’yorlashtiradi, yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.3. QONNI TOZALASHGA YORDAM BERADITemir va foydali moddalari kamqonlikning oldini olishga yordam beradi.4. TERI VA SOCH UCHUN FOYDALITerini tiniqlashtiradi, kollagen ishlab chiqishga yordam beradi, sochni mustahkamlaydi.5. OVQAT HAZM QILISHNI YAXSHILAYDIKletchatka ichaklarni tozalaydi, qabziyatni kamaytiradi.6. MIYA VA ASAB TIZIMINI QO‘LLAB-QUVVATLAYDIB vitaminlari stress va charchoqni kamaytirishga yordam beradi.7. OZISHGA YORDAM BERADIKaloriyasi kam, yog‘ deyarli yo‘q — parhez uchun yaxshi meva.8. YALLIG‘LANISHGA QARSHI TA’SIRAntioksidantlari organizmdagi zararli erkin radikallarni kamaytiradi.ZARARLARI VA EHTIYOT CHORALARI1. ALLERGIYA CHAQIRISHI MUMKINBa’zi odamlarda toshma, qichishish, tomoq qichishi paydo bo‘lishi mumkin.2. OSHQOZONNI BEZOVTA QILISHI MUMKINKo‘p iste’mol qilinsa, kislotaligi sabab gastrit yoki oshqozon og‘rig‘ini kuchaytiradi.3. BUYRAKDA TOSHGA MOYILLIKLAR EHTIYOT BO‘LSINOksalat moddasi sabab haddan ortiq yeyish tavsiya etilmaydi.4. TISHLARGA TA’SIRIKislota emalni zaiflashtirishi mumkin — yegandan keyin og‘izni chayish foydali.5. KIMYOVIY MODDALAR XAVFIYaxshi yuvilmasa, pestitsid qoldiqlari zarar yetkazishi mumkin.KIMLARGA KO‘P YEYISH TAVSIYA ETILMAYDIAllergiyasi borlarKuchli gastrit yoki yara kasalligi borlarBuyrak toshi bilan muammo bo‘lganlarJuda kichik bolalarga ko‘p berilmaydiQANDAY ISTE’MOL QILGAN FOYDALIYangi uzilgan holatda (eng foydali)Smoothie, sharbat yoki salatga qo‘shibQatiq yoki tvorog bilan — oshqozon uchun yengilShakar qo‘shmasdan yeyish foydaliroqKuniga me’yor: 150–250 g yetarli.SAQLASH USULIMuzlatkichda 1–2 kunYuvilmagan holda saqlansa uzoqroq turadiMuzlatib qo‘yilsa vitaminlari ko‘p saqlanadiQulpinay — juda foydali, vitaminlarga boy, yurak, immunitet, teri va hazm tizimi uchun yaxshi meva. Ammo me’yoridan ortiq iste’mol qilish allergiya va oshqozon muammolariga olib kelishi mumkin. Eng yaxshi foyda olish uchun toza yuvib, me’yor bilan iste’mol qilish tavsiya etiladi.
LOVIYANING KELIB CHIQISHI VA TARIXILoviya ilk bor Markaziy va Janubiy Amerikada yetishtirilgan. Qadimgi mayya va atstek xalqlari loviyani asosiy oziq-ovqat sifatida iste’mol qilgan. Keyinchalik loviya Yevropa, Osiyo va Afrikaga tarqalgan. Hozirgi kunda Xitoy, Hindiston, Braziliya, Meksika va O‘zbekistonda keng yetishtiriladi.Loviya (Phaseolus) — dukkakli o‘simliklar oilasiga mansub bo‘lib, insoniyat tomonidan qadimdan iste’mol qilinib kelinadigan to‘yimli va foydali oziq-ovqat mahsulotidir. Loviya oqsilga boyligi sabab ko‘pincha “o‘simlik go‘shti” deb ataladi. U organizm uchun zarur bo‘lgan vitaminlar, minerallar va kletchatkaga boy.LOVIYA O‘SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFILoviya — bir yillik o‘simlik bo‘lib, dukkak hosil qiladi.ASOSIY XUSUSIYATLARI:Poyasi — tik yoki chirmashib o‘sadiBarglari — uch bargchali, yashil rangdaGullari — oq, pushti yoki binafshaMevasi — uzun dukkakDonalari — rangiga qarab turlichaLOVIYANING TURLARIOQ LOVIYA – eng ko‘p iste’mol qilinadi, yumshoq va to‘yimli.QIZIL LOVIYA – oqsil va temirga boy.QORA LOVIYA – antioksidantlarga boy.MASH LOVIYA – tez pishadi, hazmi oson.YASHIL LOVIYA (SPARJA LOVIYA) – dukkagi bilan iste’mol qilinadi.LOVIYANING KIMYOVIY TARKIBI100 GRAMM LOVIYADA:Kaloriya — 300–330 kkal (quruq holda)Oqsil — 20–23 gYog‘ — 1–2 gUglevod — 55–60 gKletchatka — 15 gVITAMINLAR:B1, B2, B6 vitaminlariFolat (B9)E vitaminiMINERALLAR:TemirMagniyFosforKaliyRuxKaltsiyLOVIYANING FOYDALARIOQSIL MANBAILoviya o‘simlik oqsiliga boy bo‘lib, mushaklar va organizm uchun foydali.YURAK UCHUN FOYDASIKletchatka va minerallar yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi.QON UCHUN FOYDASITemir moddasi gemoglobinni oshirishga yordam beradi.OVQAT HAZMINI YAXSHILAYDIKletchatka ichak faoliyatini yaxshilaydi, qabziyatni kamaytiradi.QANDLI DIABETDA FOYDALILoviya glyukoza darajasini sekin oshiradi va diabetda foydali.VAZN NAZORATIGA YORDAM BERADITo‘yimli bo‘lgani uchun uzoq vaqt ochlikni sezdiradi.LOVIYANING ZARARLARIXom loviya zaharli bo‘lishi mumkin (albatta pishirib iste’mol qilinadi)Ko‘p iste’mol qilish ich dam bo‘lishiga olib kelishi mumkinOshqozoni nozik odamlarga og‘ir bo‘lishi mumkinBuyrak kasalligi borlar me’yorida iste’mol qilishi kerakLOVIYA VA TIBBIYOTXalq tabobatida loviya:KamqonlikdaQandli diabetdaYurak kasalliklaridaOvqat hazmini yaxshilashdafoydali mahsulot sifatida ishlatiladi.LOVIYA YETISHTIRISHLoviya iliq iqlimni yaxshi ko‘radi, tez o‘suvchi o‘simlik hisoblanadi.YETISHTIRISH SHAROITI:Quyoshli joyO‘rtacha sug‘orishUnumdor tuproq60–90 kunda hosil beradiO‘ZBEKISTONDA LOVIYAO‘zbekistonda loviya ko‘plab hududlarda yetishtiriladi. Asosan Farg‘ona vodiysi, Samarqand, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida keng tarqalgan.LOVIYANING OVQATLANISHDAGI O‘RNILoviya quyidagicha iste’mol qilinadi:Sho‘rva va ovqatlardaSalatlardaGarnir sifatidaKonserva shaklidaParhez taomlardaLOVIYA VA KOSMETOLOGIYALoviya kukuni ba’zan teri uchun niqob sifatida ishlatiladi:Terini tozalaydiOqartiradiSilliqlaydiLoviya — oqsilga boy, to‘yimli va sog‘liq uchun foydali dukkakli o‘simlikdir. U yurak, qon, ichak va umumiy sog‘liq uchun muhim oziq manbai hisoblanadi. Me’yorida iste’mol qilinganda organizmni mustahkamlaydi va ko‘plab kasalliklarning oldini oladi.
MOSH NIMA?Mosh — dukkakli o‘simlik bo‘lib, ilmiy nomi Vigna radiata. U mayda, yashil rangli don ko‘rinishida bo‘ladi. Markaziy Osiyo, Hindiston, Xitoy va Janubi-Sharqiy Osiyoda juda qadimdan iste’mol qilinadi. Oson hazm bo‘ladigan, to‘yimli va shifobaxsh mahsulot hisoblanadi.KIMYOVIY TARKIBI100 gramm quruq moshda taxminan:Oqsil — 23–25 %Uglevod — 55–60 %Yog‘ — 1–2 %Kletchatka (tolalar) — 15–16 %Kaliy — ~1200 mgMagniy — ~180 mgTemir — ~6–7 mgFolat (B9 vitamini) — juda boyB guruhi vitaminlari, E vitamini, antioksidantlarFOYDALARI1. OSHQOZON VA ICHAK UCHUN FOYDAMosh eng yengil hazm bo‘ladigan dukkaklilardan biri. Ichakni tozalaydi, qabziyatni kamaytiradi, mikroflorani yaxshilaydi.2. YURAK VA QON TOMIRLARKaliy va magniy yurakni mustahkamlaydi, qon bosimini me’yorda ushlashga yordam beradi, yomon xolesterinni kamaytiradi.3. OZISHGA YORDAM BERADIMosh to‘yimli, ammo kaloriyasi nisbatan past. Uzoq vaqt ochlikni kamaytiradi, metabolizmni yaxshilaydi.4. QONNI KO‘PAYTIRADITemir va folat kamqonlikka foydali, ayniqsa ayollar uchun muhim.5. IMMUNITETNI MUSTAHKAMLAYDIAntioksidantlar organizmni yallig‘lanish va infeksiyalardan himoya qiladi.6. TERI VA SOCHGA FOYDAE vitamini va oqsil terini yangilaydi, soch to‘kilishini kamaytiradi.7. HOMILADOR AYOLLAR UCHUNFolat homila rivoji uchun muhim. (Lekin me’yorida yeyish kerak.)SHIFO BAXSH XUSUSIYATLARITanani sovitadi (issiq organizmga yaxshi)Zaharlanishda foydaliQandli diabetda qon shakarini sekin ko‘taradiYallig‘lanishni kamaytiradiToksinlarni chiqarishga yordam beradiUNDIRILGAN MOSH (SPROUT)Unib chiqqan mosh eng foydali holati hisoblanadi.Foydasi:Vitamin C paydo bo‘ladiOqsil oson hazm bo‘ladiDetoks ta’siri kuchliTeri va immunitet uchun juda foydaliMOSHNING ZARARI VA CHEKLOVLARKo‘p yeyilsa:Qorin dam bo‘lishi mumkinJuda sovuq organizmli odamlarga ko‘p tavsiya etilmaydiJuda past qon bosimlilarda ehtiyot bo‘lish kerakMe’yor: kuniga 50–100 g quruq mosh yetarli.MOSHDAN NIMALAR TAYYORLANADIMoshxo‘rda (sho‘rva)MastavaMoshkichiriSalatlarUnib chiqqan holda xom iste’molKotlet va parhez taomlarQIZIQARLI FAKTLARMosh eng tez pishadigan dukkaklilardanGaz kam hosil qiladi (no‘xat va loviyaga qaraganda)Sportchilar uchun tabiiy oqsil manbaiIssiqda tanani yengillashtiradiMosh — juda foydali, to‘yimli va oson hazm bo‘ladigan dukkakli mahsulot. U oqsil, vitaminlar, minerallar va tolalarga boy bo‘lib, organizmni mustahkamlaydi, qon ko‘paytiradi, yurak va ichak faoliyatini yaxshilaydi hamda ozishga yordam beradi. Ayniqsa unib chiqqan mosh eng foydali holat hisoblanadi, chunki unda vitaminlar va shifobaxsh xususiyatlar ko‘payadi.Me’yorida iste’mol qilinganda mosh sog‘liq uchun juda foydali, lekin haddan tashqari ko‘p yeyish qorin dam bo‘lishiga olib kelishi mumkin. To‘g‘ri va muvozanatli ovqatlanishda mosh muhim va shifobaxsh mahsulotlardan biri hisoblanadi.
KESHYUNING KELIB CHIQISHI VA TARIXIKeshyuning vatani Braziliya hisoblanadi. XVI asrda portugallar uni Hindiston, Afrika va Janubi-Sharqiy Osiyoga olib borgan. Bugungi kunda keshyu Hindiston, Vetnam, Braziliya, Nigeriya va Indoneziyada keng yetishtiriladi. Keshyu daraxti nafaqat yong‘og‘i, balki “keshyu olmasi” deb ataladigan mevasi bilan ham mashhur.Keshyu (Anacardium occidentale) — tropik hududlarda o‘sadigan daraxt mevasi bo‘lib, dunyoda eng mashhur va foydali yong‘oqlardan biridir. U o‘zining yumshoq ta’mi, yuqori ozuqaviy qiymati va sog‘liq uchun foydali xususiyatlari bilan mashhur. Keshyu tarkibida foydali yog‘lar, vitaminlar, minerallar va antioksidantlar ko‘p bo‘lib, organizm uchun muhim oziq manbai hisoblanadi.KESHYU O‘SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFIKeshyu — tropik daraxt bo‘lib, balandligi 10–12 metrga yetadi.ASOSIY XUSUSIYATLARI:Barglari — yirik, oval shakldaGullari — mayda, och pushti yoki oqMevasi — “keshyu olmasi” (soxta meva)Urug‘i — pastki qismida joylashgan keshyu yong‘og‘iPo‘stlog‘i — qattiq va zaharli suyuqlik saqlaydi (tozalab iste’mol qilinadi)KESHYUNING TURLARIXOM KESHYU – qayta ishlanmagan, foydali moddalar ko‘p.QOVURILGAN KESHYU – mazali, lekin biroz kamroq foydali.TUZLI KESHYU – gazak sifatida ishlatiladi.KESHYU PASTASI – maydalangan va krem holatida.KESHYUNING KIMYOVIY TARKIBI100 GRAMM KESHYUDA:Kaloriya — 550–560 kkalOqsil — 18 gYog‘ — 44 gUglevod — 30 gKletchatka — 3 gVITAMINLAR:E vitaminiK vitaminiB1, B2, B6 vitaminlariMINERALLAR:MagniyTemirFosforRuxKaliyMisKESHYUNING FOYDALARIYURAK UCHUN FOYDASIKeshyu tarkibidagi foydali yog‘lar yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi.MIYA FAOLIYATINI YAXSHILAYDIMagniy va B vitaminlari miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.SUYAKLARNI MUSTAHKAMLAYDIKeshyu tarkibidagi kaltsiy va magniy suyaklar uchun foydali.IMMUNITETNI KUCHAYTIRADIAntioksidantlar organizmni kasalliklardan himoya qiladi.TERI VA SOCH UCHUN FOYDASIKeshyu terini namlaydi, sochni mustahkamlaydi.QON UCHUN FOYDASITemir moddasi kamqonlikni kamaytiradi.KESHYUNING ZARARLARIJuda ko‘p iste’mol qilish semirishga olib keladiAllergiya chaqirishi mumkinTuzli keshyu qon bosimini oshirishi mumkinQovurilgan keshyu oshqozonga og‘ir bo‘lishi mumkinKESHYU VA TIBBIYOTXalq tabobatida keshyu:Energiya beruvchi sifatidaImmunitetni oshirishdaSuyaklarni mustahkamlashdaQon uchun foydali mahsulot sifatida ishlatiladiKESHYU YETISHTIRISHKeshyu issiq tropik iqlimni yaxshi ko‘radi. Sovuqqa chidamsiz o‘simlik hisoblanadi.YETISHTIRISH SHAROITI:Issiq iqlim (24–28°C)Quyoshli joyQumli tuproqKam sug‘orishKESHYU OVQATLANISHDAGI O‘RNIKeshyu quyidagicha iste’mol qilinadi:Gazak sifatidaSalat va desertlardaKrem va pasta shaklidaShirinliklardaO‘simlik suti tayyorlashdaKESHYU VA KOSMETOLOGIYAKeshyu yog‘i kosmetikada ishlatiladi:Terini namlaydiAjinlarni kamaytiradiSochni mustahkamlaydiKeshyu — yuqori ozuqaviy qiymatga ega, foydali va energiyaga boy yong‘oqdir. U yurak, miya, suyak va immunitet uchun foydali hisoblanadi. Me’yorida iste’mol qilinganda organizmni mustahkamlaydi va sog‘liqni yaxshilaydi.
ANORNING KELIB CHIQISHI VA TARIXIAnorning vatani Markaziy Osiyo, Eron va Hindiston hududlari hisoblanadi. Qadimgi Misr, Yunon va Rimda anor muqaddas meva sifatida qadrlangan. Ipak yo‘li orqali anor butun dunyoga tarqalgan. Hozirgi kunda O‘zbekiston, Eron, Hindiston, Turkiya, Ozarbayjon, Ispaniya va Italiyada keng yetishtiriladi.Anor (Punica granatum) — qadimdan insoniyat tomonidan yetishtiriladigan, shifobaxsh xususiyatlarga ega bo‘lgan mevalardan biridir. U vitaminlarga, antioksidantlarga va minerallarga boy bo‘lib, sog‘liq uchun juda foydali hisoblanadi. Anor ko‘plab xalqlarda baraka, sog‘liq va uzoq umr ramzi sifatida qadrlanadi.ANOR O‘SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFIAnor — ko‘p yillik daraxtsimon buta bo‘lib, balandligi 3–5 metrga yetadi.ASOSIY XUSUSIYATLARI:Barglari — mayda, yaltiroq va cho‘ziqGullari — yorqin qizil yoki to‘q to‘q sariqMevasi — qalin po‘stli, ichida ko‘plab donachalarDonalari — qizil, pushti yoki oq rangdaUrug‘i — suvli va shirinANORNING TURLARISHIRIN ANOR – eng ko‘p iste’mol qilinadi.NORDON ANOR – dorivor va sharbat uchun ishlatiladi.YOVVOYI ANOR – kichik mevali, ko‘proq tabiatda uchraydi.ANORNING KIMYOVIY TARKIBI100 GRAMM ANORDA:Kaloriya — 80–85 kkalOqsil — 1.5 gYog‘ — 0.5 gUglevod — 18–19 gKletchatka — 4 gVITAMINLAR:C vitaminiA vitaminiE vitaminiK vitaminiB guruhi vitaminlariMINERALLAR:KaliyTemirKaltsiyFosforMagniyAnor tarkibida kuchli antioksidantlar (polifenollar) mavjud.ANORNING FOYDALARIQON UCHUN FOYDASIAnor gemoglobinni oshiradi, kamqonlikni kamaytiradi va qon aylanishini yaxshilaydi.YURAK UCHUN FOYDASIAnor yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi, qon bosimini tartibga soladi va xolesterinni kamaytiradi.IMMUNITETNI KUCHAYTIRADIC vitamini va antioksidantlar organizmni virus va kasalliklardan himoya qiladi.OVQAT HAZMINI YAXSHILAYDIAnor ichak faoliyatini yaxshilaydi va hazmni osonlashtiradi.TERI VA GO‘ZALLIK UCHUN FOYDASIAnor terini yangilaydi, ajinlarni kamaytiradi va qarishni sekinlashtiradi.YALLIG‘LANISHGA QARSHIAnor tarkibidagi moddalar yallig‘lanishni kamaytiradi va organizmni tozalaydi.ANORNING ZARARLARIJuda ko‘p iste’mol qilish oshqozon kislotasini oshirishi mumkinTish emalini zararlashi mumkinAllergiya chaqirishi mumkinQon bosimi past odamlarga ehtiyot bo‘lish tavsiya etiladiANOR SHARBATI VA UNING FOYDASIFOYDALARI:Qonni tozalaydiImmunitetni oshiradiYurak uchun foydaliEnergiya beradiANORNING TIBBIYOTDA QO‘LLANILISHIXalq tabobatida anor:KamqonlikdaOshqozon kasalliklaridaImmunitetni oshirishdaYurak kasalliklaridaIch ketishdaishlatiladi.ANORNI YETISHTIRISHAnor issiq va quruq iqlimni yaxshi ko‘radi, qurg‘oqchilikka chidamli.YETISHTIRISH SHAROITI:Quyoshli joyO‘rtacha sug‘orishUnumdor tuproqO‘ZBEKISTONDA ANORO‘zbekistonda anor Surxondaryo, Qashqadaryo, Farg‘ona va Samarqand viloyatlarida keng yetishtiriladi. O‘zbekiston anori shirinligi va sifati bilan mashhur.ANORNING OVQATLANISHDAGI O‘RNIAnor quyidagicha iste’mol qilinadi:Yangi meva sifatidaSharbatSalat va desertlardaQuritilgan donachalarAnor — sog‘liq uchun juda foydali, vitaminlarga boy va shifobaxsh mevadir. U qon, yurak, immunitet va teri uchun foydali hisoblanadi. Me’yorida iste’mol qilinganda organizmni mustahkamlaydi va ko‘plab kasalliklarning oldini oladi.
PAPAYANING KELIB CHIQISHI VA TARIXIPapayaning vatani Markaziy Amerika (Meksika va Janubiy Amerika shimoli) hisoblanadi. Qadimgi mayya va atstek xalqlari papayani dorivor meva sifatida ishlatgan. XVI asrda ispan dengizchilari papayani boshqa tropik mamlakatlarga olib borgan va u tezda Osiyo, Afrika hamda Hindiston hududlariga tarqalgan.Hozirgi kunda papaya Hindiston, Braziliya, Indoneziya, Nigeriya, Meksika va Tailandda ko‘p yetishtiriladi.Papaya (Carica papaya) — tropik hududlarda o‘sadigan, mazali va juda foydali mevalardan biridir. U ko‘pincha “tropik dorivor meva” deb ataladi, chunki tarkibida ko‘plab vitaminlar, fermentlar va antioksidantlar mavjud. Papaya ovqat hazmini yaxshilaydi, immunitetni mustahkamlaydi va organizmni zararli moddalardan tozalashga yordam beradi.PAPAYA O‘SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFIPapaya — tez o‘suvchi tropik daraxtsimon o‘simlik bo‘lib, balandligi 3–10 metrga yetadi.ASOSIY XUSUSIYATLARI:Poyasi — to‘g‘ri va shoxlanmaganBarglari — katta, palma shaklidaGullari — mayda, oq yoki sariqMevasi — cho‘ziq yoki dumaloq, pishganda sariq yoki to‘q sariqUrug‘i — qora rangda, ichida ko‘p bo‘ladiPAPAYANING TURLARIQIZIL (TO‘Q SARIQ) PAPAYA – eng shirin va ko‘p iste’mol qilinadi.SARIQ PAPAYA – biroz kamroq shirin, ammo juda foydali.YASHIL PAPAYA – pishmagan holatda sabzavot sifatida ishlatiladi.PAPAYANING KIMYOVIY TARKIBI100 GRAMM PAPAYADA:Kaloriya — 40–45 kkalOqsil — 0.5 gYog‘ — 0.3 gUglevod — 10–11 gKletchatka — 1.7 gVITAMINLAR:C vitamini (juda ko‘p)A vitaminiE vitaminiB guruhi vitaminlariK vitaminiMINERALLAR:KaliyMagniyKaltsiyFosforTemirPapaya tarkibida papain fermenti mavjud bo‘lib, u ovqat hazmini yaxshilaydi.PAPAYANING FOYDALARIOVQAT HAZMI UCHUN FOYDASIPapain fermenti ovqatni tez hazm qilishga yordam beradi, oshqozon faoliyatini yaxshilaydi.IMMUNITETNI KUCHAYTIRADIC vitamini organizmni virus va kasalliklardan himoya qiladi.TERI VA GO‘ZALLIK UCHUN FOYDASIPapaya terini yangilaydi, pigmentatsiyani kamaytiradi va ajinlarni sekinlashtiradi.YURAK UCHUN FOYDASIAntioksidantlar yurak-qon tomir tizimini himoya qiladi.KO‘RISH QOBILIYATINI YAXSHILAYDIA vitamini ko‘z salomatligini mustahkamlaydi.VAZN KAMAYTIRISHGA YORDAM BERADIKam kaloriyali bo‘lgani uchun parhezda keng ishlatiladi.PAPAYANING ZARARLARIJuda ko‘p iste’mol qilish ich ketishga olib kelishi mumkinAllergiya chaqirishi mumkinPishmagan papaya oshqozonga og‘ir bo‘lishi mumkinHaddan tashqari ko‘p iste’mol qilish qon bosimini pasaytirishi mumkinPAPAYANING TIBBIYOTDA QO‘LLANILISHIPapaya xalq tabobatida keng ishlatiladi:Oshqozon kasalliklaridaParazitlarga qarshiImmunitetni oshirishdaTerini davolashdaPAPAYANI YETISHTIRISHPapaya issiq va nam iqlimni yaxshi ko‘radi. Sovuqqa chidamsiz o‘simlik hisoblanadi.YETISHTIRISH SHAROITI:Issiq iqlim (25–30°C)Quyoshli joyNam tuproqTez o‘sadi (6–12 oyda hosil beradi)PAPAYANING OVQATLANISHDAGI O‘RNIPapaya quyidagicha iste’mol qilinadi:Yangi meva sifatidaSharbat va smuziSalatlardaDesertlardaQuritilgan holatdaPAPAYA VA KOSMETOLOGIYAPapaya ekstrakti ko‘plab kosmetik vositalarda ishlatiladi:Oqartiruvchi niqoblarTeri yangilovchi kremlarOqartiruvchi skrablarPapaya — vitaminlarga boy, sog‘liq uchun juda foydali tropik mevadir. U ovqat hazmini yaxshilaydi, immunitetni mustahkamlaydi va teri salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi. Me’yorida iste’mol qilinganda organizm uchun katta foyda keltiradi.
SEMICHKANING KELIB CHIQISHI VA TARIXIKungaboqar o‘simligining vatani Shimoliy Amerika hisoblanadi. Qadimgi hindular uni oziq-ovqat sifatida ishlatgan. XVI asrda kungaboqar Yevropaga olib kelingan va keyinchalik butun dunyoga tarqalgan. Rossiya va Markaziy Osiyo hududlarida semichka juda mashhur bo‘lib, kundalik iste’mol qilinadigan mahsulotga aylangan.Semichka — kungaboqar o‘simligining urug‘i bo‘lib, dunyoda eng ko‘p iste’mol qilinadigan yong‘oqsimon mahsulotlardan biridir. U nafaqat mazali, balki juda foydali oziq-ovqat hisoblanadi. Semichka tarkibida ko‘plab vitaminlar, minerallar va foydali yog‘lar mavjud bo‘lib, inson salomatligi uchun muhim o‘rin tutadi. Semichka ko‘pincha gazak sifatida iste’mol qilinadi, shuningdek undan kungaboqar yog‘i ishlab chiqariladi.KUNGABOQAR O‘SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFIKungaboqar (Helianthus annuus) — bir yillik o‘simlik bo‘lib, balandligi 1,5–3 metrga yetadi.ASOSIY XUSUSIYATLARI:Poyasi — qalin va tik o‘sadiBarglari — yirik va yuraksimonGullari — katta sariq rangda, quyosh tomonga qarab o‘sadiUrug‘i — qora, kulrang yoki chiziqli rangdaSEMICHKANING TURLARIQORA SEMICHKA – yog‘ ishlab chiqarishda ishlatiladi, yog‘i ko‘p.OQ (CHIZIQLI) SEMICHKA – gazak sifatida ko‘p iste’mol qilinadi, doni yirik.MAYDA SEMICHKA – ko‘proq yog‘ olish uchun ishlatiladi.SEMICHKANING KIMYOVIY TARKIBI100 GRAMM SEMICHKADA:Kaloriya — 560–600 kkalOqsil — 20–21 gYog‘ — 49–52 gUglevod — 19 gKletchatka — 8–9 gVITAMINLAR:E vitamini (juda ko‘p)B1, B6 vitaminlariA vitaminiD vitaminiMINERALLAR:MagniyFosforTemirRuxKaliySelenSEMICHKANING FOYDALARIYURAK UCHUN FOYDASISemichka tarkibidagi foydali yog‘lar yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi va xolesterinni kamaytiradi.ASAB TIZIMI UCHUN FOYDASIMagniy va B vitaminlari asabni tinchlantiradi, stressni kamaytiradi.TERI VA SOCH UCHUN FOYDASIE vitamini terini yoshartiradi, sochni mustahkamlaydi va to‘kilishni kamaytiradi.IMMUNITETNI KUCHAYTIRADIAntioksidantlar organizmni kasalliklardan himoya qiladi.QON BOSIMINI BARQARORLASHTIRADIKaliy moddasi qon bosimini tartibga solishga yordam beradi.OVQAT HAZMINI YAXSHILAYDIKletchatka ichak faoliyatini yaxshilaydi va qabziyatni kamaytiradi.SEMICHKANING ZARARLARIJuda ko‘p yeyish semirishga olib keladiQovurilgan semichka oshqozonga og‘ir bo‘lishi mumkinTuzli semichka qon bosimini oshirishi mumkinTish emalini zararlashi mumkinAllergiya chaqirishi mumkinSEMICHKA YETISHTIRISHKungaboqar issiq va quyoshli iqlimni yaxshi ko‘radi. Tuproq unumdor bo‘lishi kerak. O‘simlik 90–120 kunda pishadi.YETISHTIRISH SHAROITI:Quyoshli joyO‘rtacha sug‘orishUnumdor tuproqO‘ZBEKISTONDA SEMICHKAO‘zbekistonda kungaboqar ko‘plab viloyatlarda yetishtiriladi. Asosan yog‘ ishlab chiqarish va gazak sifatida iste’mol qilinadi.SEMICHKANI TO‘G‘RI ISTE’MOL QILISHKuniga 30–50 gramm iste’mol qilish tavsiya etiladi. Haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish zararli bo‘lishi mumkin.Semichka — foydali, to‘yimli va energiyaga boy mahsulotdir. U yurak, miya, teri va immunitet uchun foydali hisoblanadi. Me’yorida iste’mol qilinganda organizmga katta foyda beradi, ammo ortiqcha iste’mol qilish salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Bodomning kelib chiqishi va tarixiBodomning vatani Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq hududlari hisoblanadi. Qadim zamonlardan buyon Eron, Turkiston, Afg‘oniston va O‘rta yer dengizi mamlakatlarida keng yetishtirilgan. Tarixiy manbalarda bodom qadimgi Misrda fir’avnlar davrida ham iste’mol qilingani qayd etilgan. Bodom qadimgi yunon va rimliklar tomonidan “aql va sog‘liq mevasi” deb atalgan.Bodom (Prunus dulcis) — insoniyat tarixida qadimdan iste’mol qilinib kelinayotgan eng foydali yong‘oqlardan biridir. U atirguldoshlar (Rosaceae) oilasiga kiradi. Bodom nafaqat oziq-ovqat sifatida, balki tibbiyot, kosmetologiya va parhez ovqatlanishda ham muhim o‘rin egallaydi. Bodom tarkibidagi boy ozuqaviy moddalar, yog‘lar va vitaminlar uni “tabiiy energiya manbai” sifatida mashhur qilgan.Bugungi kunda bodom eng ko‘p AQSh (Kaliforniya), Ispaniya, Italiya, Eron, Turkiya, Marokash va O‘zbekiston hududlarida yetishtiriladi.Bodomning botanik tavsifiBodom — ko‘p yillik daraxtsimon o‘simlik bo‘lib, balandligi 4–8 metrga yetadi. Ildiz tizimi chuqur bo‘lib, qurg‘oqchilikka chidamli hisoblanadi.Asosiy xususiyatlari:Barglari — uzun, tor va uchliGullari — oq yoki pushti rangda, bahorda erta ochiladiMevasi — qattiq po‘stloqli danakli mevaUrug‘i — iste’mol qilinadigan bodom yong‘og‘iBodomning turlariBodom ikki asosiy turga bo‘linadi:Shirin bodom – eng ko‘p iste’mol qilinadigan tur. Oziq-ovqat va dorivor maqsadlarda ishlatiladi.Achchiq bodom – tarkibida amigdalin moddasi bor, ko‘p iste’mol qilish zaharli. Asosan dori va kosmetika sanoatida ishlatiladi.Bodomning kimyoviy tarkibiBodom juda boy ozuqaviy tarkibga ega.100 g bodomda:Kaloriya — 575–600 kkalOqsil — 18–21 gYog‘ — 49–52 g (asosan foydali yog‘lar)Uglevod — 20 gKletchatka — 12 gVitaminlar:E vitamini (juda ko‘p)B guruhi vitaminlariA vitaminiPP vitaminiMinerallar:MagniyKaltsiyFosforTemirRuxKaliyBodomning foydalariYurak uchun foydasiBodom tarkibidagi foydali yog‘lar yomon xolesterinni kamaytiradi va yurak kasalliklari xavfini pasaytiradi.Miya faoliyatini yaxshilaydiBodom miya hujayralarini oziqlantirib, xotirani mustahkamlaydi va diqqatni oshiradi.Teri va soch uchun foydasiE vitamini terini yoshartiradi, ajinlarni kamaytiradi va sochni mustahkamlaydi.Immunitetni kuchaytiradiBodom tarkibidagi antioksidantlar organizmni kasalliklardan himoya qiladi.Ovqat hazmini yaxshilaydiKletchatka ichak faoliyatini yaxshilaydi va qabziyatni kamaytiradi.Qon uchun foydasiTemir moddasi kamqonlikni oldini olishga yordam beradi.Bodomning zararlariJuda ko‘p iste’mol qilish semirishga olib keladiAllergiya chaqirishi mumkinAchchiq bodom zaharli bo‘lishi mumkinOshqozon kasalligi borlarga ko‘p yeyish tavsiya etilmaydiBodom yog‘i va uning foydasiBodom yog‘i tibbiyot va kosmetologiyada keng ishlatiladi.Foydalari:Terini namlaydiSoch to‘kilishini kamaytiradiMassaj yog‘i sifatida ishlatiladiKuyish va jarohatlarda foydaliBodom yetishtirishBodom iliq va quruq iqlimni yaxshi ko‘radi. Tuproq unumdor bo‘lishi kerak. Daraxt odatda 3–4 yilda hosil bera boshlaydi.Yetishtirish sharoiti:Quyoshli joyKam namlikSovuqqa chidamli navlarO‘zbekistonda bodomO‘zbekistonning tog‘li va quruq hududlari bodom yetishtirish uchun qulay. Surxondaryo, Qashqadaryo, Samarqand va Toshkent viloyatlarida keng tarqalgan.Bodom inson salomatligi uchun juda foydali ozuqa hisoblanadi. U yurak, miya, teri, qon va immunitet uchun muhim oziq manbai bo‘lib xizmat qiladi. Me’yorida iste’mol qilinganda bodom organizmni mustahkamlaydi va ko‘plab kasalliklarning oldini oladi.
