UMUMIY MA’LUMOTYantoq — qimmatbaho dorivor o‘simlik bo‘lib, sershovqin va sovuq iqlimlarda keng tarqalgan. Uning ilmiy nomi Juniperus communis bo‘lib, sershira, doimiy yashil barglari va kichik, ko‘k rangli mevalari bilan ajralib turadi. Bu o‘simlik ko‘pincha o‘rmonlar, tog‘ etaklari va toza havoli hududlarda uchraydi. Yantoq qadimdan xalq tabobatida ishlatilib kelgan, uning bargi, po‘sti va mevalari dorivor maqsadda qo‘llaniladi. U quruq va nam iqlimga moslashuvchan bo‘lib, tuproq va iqlim sharoitiga qarab turli navlarda o‘sadi. Yantoq barglari aromatik bo‘lib, ovqat va ichimliklarda lazzat beruvchi sifatida ishlatiladi. Mevalari esa dorivor xususiyatlari bilan mashhur bo‘lib, turli kasalliklarni davolashda yordam beradi. U ko‘pincha mayda daraxt yoki buta ko‘rinishida o‘sadi. Yantoq tabiiy ekotizimda ham muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli u nafaqat dorivor, balki tabiiy go‘zallik manbai hisoblanadi.TASNIFIYantoq murakkabguldoshlar oilasiga mansub bo‘lib, Juniperus jinsiga kiradi. Bu o‘simlik buta yoki kichik daraxt ko‘rinishida bo‘ladi. Barglari igna shaklida, ko‘pincha doimiy yashil bo‘ladi. Mevalari kichik, ko‘k yoki qizil rangda bo‘lib, qattiq po‘st bilan o‘ralgan. Yantoq ko‘pincha sershovqin tog‘ etaklari va o‘rmonlarda uchraydi. Tuproq turiga moslashuvchan va quruq iqlimni yaxshi ko‘radi. O‘simlikni ekish va parvarish qilish oson bo‘lib, ko‘p navlari mavjud. Yantoq ekologik tizim uchun ham muhim hisoblanadi.FOYDALI TOMONLARIYantoq mevalari va barglari tarkibida antioksidantlar va flavonoidlar mavjud. U metabolizmni rag‘batlantiradi va hazm jarayonini yaxshilaydi. Qon aylanishini mustahkamlashga yordam beradi va yurak salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi. Yantoq immunitetni kuchaytiradi va organizmni erkin radikallardan himoya qiladi. U siydik haydovchi xususiyatga ega bo‘lib, buyrak faoliyatini rag‘batlantiradi. Shuningdek, yantoq oshqozon-ichak muammolarini yengillashtirishda yordam beradi. Tabiiy antiseptik sifatida infektsiyalarga qarshi kurashadi. Ovqatlarga qo‘shilganda ta’m va lazzat beradi. Shu sababli yantoq dorivor va oziq-ovqat sanoatida qadrlanadi.ZARARLARIYantoq mevalarini ortiqcha iste’mol qilish organizmga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. U siydik haydovchi xususiyatga ega bo‘lgani sababli suvsizlanish xavfini oshiradi. Homilador ayollar va buyrak muammosi bo‘lganlar ehtiyotkorlik bilan ishlatishi kerak. Ba’zi odamlarda allergik reaksiya yuz berishi mumkin. Ortikcha miqdorda qabul qilish oshqozon bezovtaligini keltirib chiqaradi. Me’yorida iste’mol qilish xavfsizdir. Uzoq muddatli va ko‘p miqdorda ishlatilsa, qon bosimi pasayishi mumkin. Shu sababli doza va me’yorni saqlash zarur.TURLARIJuniperus jinsiga mansub 50 dan ortiq tur mavjud. Eng ko‘p uchraydiganlari: Juniperus communis, Juniperus oxycedrus va Juniperus virginiana. Har bir turi iqlim va tuproq sharoitiga qarab farq qiladi. Mevalarining rangi va barglarining qalinligi turlarga qarab o‘zgaradi. Ba’zi turlari quruq va tog‘li hududlarda yaxshi o‘sadi, boshqalari nam va mo‘tadil iqlimga moslashgan. Turlar ekologik jihatdan ham ahamiyatlidir. Turli navlari dorivor va oziq-ovqat sanoatida turlicha ishlatiladi. Selektsiya orqali kasalliklarga chidamli navlar yaratilgan.SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARIYantoq antioksidant va antiseptik xususiyatga ega. U siydik haydovchi sifatida buyrak faoliyatini rag‘batlantiradi. Hazm jarayonini yaxshilaydi va oshqozon-ichak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Qon aylanishini mustahkamlashga yordam beradi. Immunitetni kuchaytiradi va organizmni erkin radikallardan himoya qiladi. Yantoq infektsiyalarga qarshi kurashda qo‘llaniladi. Mevalari va barglari shamollash va grippni yengillashtirishda ishlatiladi. U yurak salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi. Shu sababli yantoq dorivor o‘simlik sifatida qadrlanadi.Yantoq — foydali, shifobaxsh va tabiiy dorivor o‘simlikdir. Barglari, po‘sti va mevalari organizmni to‘yintiradi, immunitetni mustahkamlaydi va hazm jarayonini yaxshilaydi. Shu bilan birga, yantoq siydik haydovchi va antiseptik xususiyatga ega bo‘lib, buyrak va oshqozon faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Me’yorida iste’mol qilinsa, u xavfsiz va foydali o‘simlik sifatida kundalik ratsionga kiritilishi mumkin. Turlari va navlariga qarab dorivor va oziq-ovqat maqsadida ishlatiladi, shuning uchun ekish va parvarish qilishda navni tanlash muhimdir.
UMUMIY MA’LUMOTSteviya — tabiiy shirin ta’mga ega bo‘lgan dorivor o‘simlikdir. Uning ilmiy nomi Stevia rebaudiana bo‘lib, murakkabguldoshlar oilasiga mansub hisoblanadi. Bu o‘simlik Janubiy Amerikada, ayniqsa Paraguay hududida qadimdan yetishtirib kelingan. Mahalliy aholi steviya barglarini ichimlik va dorivor damlamalarga qo‘shib iste’mol qilgan. Steviya barglarining shirinligi oddiy shakardan bir necha barobar yuqori, ammo uning kaloriyasi deyarli yo‘q. Shu sababli u sog‘lom turmush tarzini tanlagan insonlar orasida mashhurdir. O‘simlik iliq va nam iqlimni yaxshi ko‘radi hamda unumdor tuproqda yaxshi o‘sadi. Hozirgi kunda steviya ko‘plab mamlakatlarda parhezbop ekin sifatida yetishtirilmoqda. Uning barglari quritilib kukun holiga keltiriladi yoki ekstrakt shaklida ishlab chiqariladi. Steviya tabiiy shakar o‘rnini bosuvchi sifatida oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llanadi. U ichimliklar, shirinliklar va parhez mahsulotlari tarkibiga qo‘shiladi. Steviya o‘zining tabiiyligi bilan ajralib turadi. Shu sababli u sun’iy shirinlashtiruvchilarga nisbatan ko‘proq afzal ko‘riladi.FOYDALARISteviya eng avvalo kaloriyasiz shirinlashtiruvchi sifatida qadrlanadi. U vazn nazorat qilishda yordam beradi va ortiqcha yog‘ to‘planishining oldini olishga ko‘maklashadi. Qondagi glyukoza miqdorini keskin oshirmagani sababli u parhez ovqatlanishda keng qo‘llanadi. Steviya organizmda energiya muvozanatini saqlashga yordam beradi. Shuningdek, u qon bosimini me’yorlashtirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tarkibidagi tabiiy moddalar organizmni erkin radikallardan himoya qiladi. Bu esa qarish jarayonini sekinlashtirishga yordam beradi. Steviya hazm tizimi faoliyatini yaxshilaydi va ichaklarni qo‘llab-quvvatlaydi. U tishlar uchun oddiy shakarga qaraganda xavfsizroq hisoblanadi. Kariyes rivojlanish xavfini kamaytirishga yordam beradi. Sport bilan shug‘ullanuvchilar ham uni shakar o‘rniga ishlatishadi. Steviya organizmga zararli qo‘shimcha kaloriya bermaydi. Shu sababli u sog‘lom turmush tarzida muhim o‘rin tutadi.ZARARLARISteviya me’yorida iste’mol qilinganda xavfsiz mahsulot hisoblanadi. Ammo uni haddan tashqari ko‘p miqdorda iste’mol qilish ayrim noqulayliklarga olib kelishi mumkin. Ba’zi odamlarda allergik reaksiya kuzatilishi ehtimoli mavjud. Qorinda dam bo‘lishi yoki ich ketishi holatlari uchrashi mumkin. Past qon bosimiga ega insonlar ehtiyotkorlik bilan foydalanishlari tavsiya etiladi. Chunki steviya qon bosimini biroz pasaytirishi mumkin. Shuningdek, individual sezgirlik holatlari ham bo‘lishi mumkin. Bolalar va homilador ayollar iste’mol qilishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashganlari ma’qul. Sun’iy qo‘shimchalar aralashtirilgan mahsulotlar esa tabiiy steviya kabi foydali bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli mahsulot tarkibiga e’tibor berish zarur. Me’yor asosida foydalanilganda esa steviya ko‘pchilik uchun xavfsizdir.TURLARISteviya murakkabguldoshlar oilasiga mansub o‘simlik bo‘lib, uning eng mashhur turi Stevia rebaudiana hisoblanadi. Aynan shu tur kuchli tabiiy shirinlik xususiyati bilan ajralib turadi va oziq-ovqat sanoatida keng qo‘llanadi. Tabiatda steviya jinsiga mansub 150 dan ortiq tur mavjud bo‘lsa-da, ularning hammasi ham shirin ta’mga ega emas. Yovvoyi turlari ko‘proq tabiiy muhitda uchraydi va amaliy ahamiyati kamroqdir. Madaniy holda yetishtiriladigan navlar esa barg hosildorligi va shirinlik darajasi bilan farqlanadi. Ayrim navlari issiq va nam iqlimda yaxshi o‘sadi, boshqalari esa mo‘tadil sharoitga moslashgan. Selektsiya orqali yaratilgan navlar kasalliklarga chidamliligi bilan ajralib turadi. Sanoatda steviya quritilgan barg, kukun va suyuq ekstrakt shaklida ishlab chiqariladi. Har bir ko‘rinish foydalanish maqsadiga qarab tanlanadi. Shu sababli steviya turli nav va shakllarga ega bo‘lgan qimmatli o‘simlik hisoblanadi. SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARISteviya qadimdan dorivor o‘simlik sifatida qadrlanib kelinadi. Uning eng mashhur turi Stevia rebaudiana barglarida organizm uchun foydali tabiiy birikmalar mavjud. Steviya qondagi glyukoza miqdorini keskin oshirmasligi bilan ajralib turadi va shu jihati bilan sog‘lom ovqatlanishda muhim o‘rin egallaydi. U hazm jarayonini yaxshilashga yordam beradi hamda ichak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Steviya yengil yallig‘lanishga qarshi xususiyatga ega deb hisoblanadi. Ba’zi tadqiqotlarda u qon bosimini me’yorlashtirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi qayd etilgan. Shuningdek, organizmni erkin radikallardan himoya qiluvchi antioksidant xususiyatlari ham mavjud. Steviya og‘iz bo‘shlig‘i salomatligi uchun ham foydali bo‘lib, tishlarga zarar yetkazmaydi. U organizmga ortiqcha kaloriya bermasdan shirin ta’m beradi. Me’yorida iste’mol qilinganda steviya sog‘lom turmush tarzini qo‘llab-quvvatlovchi tabiiy shifobaxsh o‘simlik hisoblanadi. Steviya — tabiiy va foydali shirinlashtiruvchi o‘simlikdir. Uning eng mashhur turi Stevia rebaudiana sog‘lom ovqatlanishda keng qo‘llanadi. Steviya past kaloriyali bo‘lib, shakar o‘rnini bosuvchi sifatida muhim ahamiyatga ega. U hazm jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi va organizmga ortiqcha yuklama bermaydi. Shuningdek, antioksidant xususiyatlari tufayli umumiy salomatlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Me’yorida iste’mol qilinganda u xavfsiz va foydali hisoblanadi. Shu sababli steviya sog‘lom turmush tarzini tanlagan insonlar uchun yaxshi tanlovdir. 🌿
UMUMIY MA’LUMOTShivit — xushbo‘y hidga ega bo‘lgan, ko‘katlar turkumiga kiruvchi bir yillik o‘simlikdir. U qadim zamonlardan beri insonlar tomonidan oziq-ovqat va tabobatda keng qo‘llanib kelinadi. Shivitning barglari mayin, ingichka va yashil rangda bo‘lib, o‘ziga xos yoqimli hid taratadi. Odatda u ovqatlarga, ayniqsa sho‘rva, salat, somsa va turli sabzavotli taomlarga qo‘shilib, ularga lazzat va foyda bag‘ishlaydi. Shivit tarkibida A va C vitaminlari, temir, kaliy, kalsiy hamda foliy kislotasi kabi muhim moddalar mavjud.FOYDALARIShivit ovqat hazm qilish jarayonini yaxshilaydi, ichak faoliyatini tartibga soladi va ishtahani ochadi. U asab tizimini tinchlantirib, uyquni yaxshilashga yordam beradi hamda charchoqni kamaytiradi. Shamollash va yo‘tal paytida organizmni mustahkamlovchi tabiiy vosita hisoblanadi. Shivit urug‘i ham foydali bo‘lib, oshqozon va ichak faoliyatini yaxshilaydi, gaz to‘planishini kamaytiradi hamda siydik haydovchi xususiyatga ega. Bundan tashqari, u organizmni zararli moddalardan tozalashga yordam beradi.ZARARLARIShivit me’yoridan ortiq iste’mol qilinganda ayrim odamlarda bosh aylanishi, allergik holat yoki qon bosimining pasayishi kuzatilishi mumkin. Juda ko‘p iste’mol qilish organizmga noqulaylik tug‘dirishi ehtimoli bor. Ayniqsa, homilador ayollar shivitni ko‘p miqdorda iste’mol qilmasliklari tavsiya etiladi. Me’yorida iste’mol qilinganda esa u xavfsiz va foydali ko‘kat hisoblanadi.TASNIFI VA TURLARIShivit soyabonguldoshlar oilasiga mansub o‘simlikdir. Uning eng ko‘p uchraydigan turlari oddiy shivit va xushbo‘y shivit hisoblanadi. Har ikkala turi ham oziq-ovqat va tabobatda keng qo‘llanadi. Barglari nozik va mayda bo‘lib, urug‘lari ham dorivor xususiyatga ega.QAYERDA UCHRAYDIShivit unumdor va nam tuproqli joylarda yaxshi o‘sadi. U asosan tomorqalarda, bog‘larda va sabzavot ekinlari orasida yetishtiriladi. Shivit Markaziy Osiyo, Kavkaz, Yevropa va O‘rta yer dengizi hududlarida keng tarqalgan bo‘lib, iliq iqlimni yoqtiradi.SHIFOBAXSHLIGITabobatda shivit yallig‘lanishga qarshi, siydik haydovchi va organizmni tozalovchi vosita sifatida qadrlanadi. U immunitetni mustahkamlashga, oshqozon-ichak faoliyatini yaxshilashga va asabni tinchlantirishga yordam beradi. Shivitdan tayyorlangan damlama va choylar xalq tabobatida keng qo‘llanadi. Xulosa qilib aytganda, shivit — foydali, shifobaxsh va kundalik ovqatlanishda muhim o‘rin tutadigan qimmatli ko‘katdir. Xulosa qilib aytganda, shivit — organizm uchun foydali, xushbo‘y va shifobaxsh ko‘katlardan biridir. U ovqat hazmini yaxshilaydi, asabni tinchlantiradi, immunitetni mustahkamlaydi hamda organizmni tozalashga yordam beradi. Me’yorida iste’mol qilinganda shivit sog‘liq uchun foydali bo‘lib, kundalik ovqatlanishda muhim o‘rin tutadi. Ortiqcha iste’moldan saqlanish esa salomatlik uchun yanada foydali hisoblanadi.
SHALFEY HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTShalfey — qadim zamonlardan beri dorivor o‘simlik sifatida ishlatib kelinayotgan, xushbo‘y hidli va shifobaxsh xususiyatlarga ega o‘simlikdir. U yalpizdoshlar oilasiga mansub bo‘lib, ko‘p yillik yarim butasimon o‘simlik hisoblanadi. Shalfey asosan iliq va quyoshli iqlimni yaxshi ko‘radi, shu sababli u O‘rta yer dengizi hududlari, Yevropa, Kavkaz, Markaziy Osiyo va ayrim issiq mintaqalarda keng tarqalgan. O‘zbekistonda ham u dorivor o‘simlik sifatida ekiladi va ba’zi hududlarda tabiiy holda uchraydi.Shalfeyning bo‘yi odatda 40–80 santimetrgacha yetadi. Barglari cho‘zinchoq, biroz tukli va kulrang-yashil rangda bo‘ladi. Gullari mayda, ko‘pincha binafsha yoki ko‘kimtir rangda bo‘lib, boshoqsimon to‘plam hosil qilib o‘sadi. O‘simlikning eng qimmatli qismi — uning barglari hisoblanadi. Aynan barglari tarkibida efir moylari, vitaminlar va shifobaxsh moddalar ko‘p bo‘ladi.Shalfey tarkibida efir moylari, flavonoidlar, tanin moddalar, vitaminlar (A, C, K), temir, kalsiy va antioksidantlar mavjud. Shu sababli u xalq tabobatida ham, zamonaviy tibbiyotda ham keng qo‘llanadi. Shalfey choy, damlama, qaynatma va moy shaklida ishlatiladi.SHALFEYNING FOYDALI XUSUSIYATLARIShalfey organizm uchun juda foydali dorivor o‘simlik hisoblanadi. Avvalo, u kuchli yallig‘lanishga qarshi xususiyatga ega. Shalfey tomoq og‘rig‘i, shamollash va og‘iz bo‘shlig‘i yallig‘lanishida foydali hisoblanadi. Shalfey damlamasi bilan tomoq chayish og‘riqni kamaytiradi va mikroblarni yo‘q qilishga yordam beradi.Shalfey asab tizimini tinchlantiradi. Stress, bezovtalik va charchoqda shalfey choyi ichish foydali. U tanani bo‘shashtiradi, asabiylikni kamaytiradi va uyquni yaxshilaydi. Shu sababli shalfey aromaterapiyada ham ishlatiladi.Shalfey hazm tizimi uchun ham foydali. U oshqozonni mustahkamlaydi, hazmni yaxshilaydi, qorin dam bo‘lishini kamaytiradi va ichak faoliyatini tartibga soladi. Shalfey damlamasi ichak yallig‘lanishini kamaytiradi va oshqozonni tinchlantiradi.Shalfey immunitetni mustahkamlaydi. U organizmni mikroblardan himoya qiladi, shamollash va virusli kasalliklarda foydali. Shalfey organizmni tozalashga yordam beradi va umumiy sog‘liqni yaxshilaydi.Teri uchun ham shalfey juda foydali. U yaralarni tez bitiradi, terini tozalaydi, yallig‘lanishni kamaytiradi va husnbuzarlarga qarshi yordam beradi. Shalfey qaynatmasi bilan yuz yuvilsa, teri silliq va toza bo‘ladi.QAYSI KASALLIKLARGA SHIFOShalfey ko‘plab kasalliklarda yordamchi dorivor o‘simlik hisoblanadi. U tomoq og‘rig‘i, angina, stomatit va og‘iz yallig‘lanishida foydali. Shalfey damlamasi bilan tomoq va og‘izni chayish og‘riqni kamaytiradi va yallig‘lanishni yo‘q qiladi.Shamollash, gripp va yo‘talda ham shalfey foydali. U balg‘amni ko‘chirishga yordam beradi, tomoqni yumshatadi va nafas yo‘llarini tozalaydi. Shalfey choyi immunitetni oshiradi va organizmni mustahkamlaydi.Hazm tizimi kasalliklarida ham shalfey foydali. Gastrit, ichak yallig‘lanishi, qorin dam bo‘lishi va hazm buzilishida shalfey damlamasi ichish tavsiya etiladi. U oshqozonni tinchlantiradi va ichak faoliyatini yaxshilaydi.Shalfey asab tizimi muammolarida ham foydali. Stress, uyqusizlik, asabiylik va charchoqda shalfey tabiiy tinchlantiruvchi vosita hisoblanadi. U tanani bo‘shashtiradi va kayfiyatni yaxshilaydi.SHALFEYNING ZARARLI TOMONLARIShalfey foydali bo‘lishiga qaramay, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Juda ko‘p iste’mol qilinsa, bosh aylanishi, allergik reaksiya yoki oshqozon bezovtaligi yuzaga kelishi mumkin. Ba’zi insonlarda shalfeyga individual sezuvchanlik bo‘lishi mumkin.Homilador ayollar shalfeyni ko‘p miqdorda iste’mol qilmasligi kerak. Shuningdek, qon bosimi past bo‘lgan insonlar shalfeyni ehtiyotkorlik bilan ishlatishi lozim.SHALFEYNING TURLARIShalfeyning bir nechta turlari mavjud bo‘lib, ular hid, barg shakli va dorivor xususiyatlariga qarab farqlanadi. Eng mashhur turi dorivor shalfey bo‘lib, u tibbiyot va xalq tabobatida keng qo‘llanadi. Bu tur barglari kulrang-yashil rangda va kuchli hidga ega bo‘ladi.Yana manzarali shalfey turi ham mavjud bo‘lib, u ko‘proq bog‘larni bezash uchun ekiladi. Bu tur gullari yorqin rangda bo‘lib, dekorativ ko‘rinishga ega. Ba’zi shalfey navlari kuchli efir moyiga ega bo‘lib, kosmetika va aromaterapiyada ishlatiladiEHTIYOT CHORALARIShalfeyni dorivor maqsadda ishlatishda me’yorni saqlash muhim. Uni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Agar allergiya yoki noqulaylik sezilsa, iste’molni to‘xtatish kerak. Homilador, surunkali kasalligi bor yoki doimiy dori ichadigan insonlar shalfeyni muntazam ishlatishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashgani ma’qul.Shalfey — dorivor, xushbo‘y va juda foydali o‘simliklardan biridir. U yallig‘lanishga qarshi kurashadi, immunitetni mustahkamlaydi, asab tizimini tinchlantiradi va ko‘plab kasalliklarda yordam beradi. To‘g‘ri va me’yorida ishlatilsa, shalfey sog‘liq uchun katta foyda keltiradi. Shu sababli u xalq tabobati va zamonaviy tibbiyotda muhim o‘rin egallaydi.
ARPABODIYON Arpabodiyon — dorivor va ziravor sifatida qadim zamonlardan beri ishlatib kelinayotgan foydali o‘simliklardan biridir. U soyabonguldoshlar oilasiga mansub bo‘lib, asosan bir yillik o‘t o‘simlik hisoblanadi. Arpabodiyon iliq iqlimni yaxshi ko‘radi va Markaziy Osiyo, Yevropa hamda O‘rta yer dengizi hududlarida keng tarqalgan. O‘zbekistonda ham u tomorqalarda, bog‘larda va dorivor o‘simlik sifatida yetishtiriladi.Arpabodiyonning bo‘yi odatda 40–80 santimetrgacha yetadi. Poyasi tik o‘sadi, barglari ingichka va patsimon bo‘ladi. Gullari mayda, sariq rangda bo‘lib, soyabonsimon to‘plam hosil qiladi. O‘simlikning eng qimmatli qismi — uning urug‘lari hisoblanadi. Arpabodiyon urug‘lari o‘ziga xos yoqimli hidga ega bo‘lib, tarkibida ko‘plab shifobaxsh moddalar mavjud.Arpabodiyon tarkibida efir moylari, flavonoidlar, vitaminlar (A, C), kalsiy, temir, magniy va antioksidantlar mavjud. Ayniqsa, uning tarkibidagi anetol moddasi oshqozon va ichak faoliyatiga foydali ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli arpabodiyon nafaqat ziravor, balki dorivor o‘simlik sifatida ham keng qo‘llanadi. U choy, damlama, qaynatma va ziravor sifatida ishlatiladi.ARPABODIYONNING FOYDALI XUSUSIYATLARIArpabodiyon organizm uchun juda foydali o‘simlik hisoblanadi. Avvalo, u hazm tizimini yaxshilaydi. Arpabodiyon urug‘i oshqozonni mustahkamlaydi, ishtahani ochadi, qorin dam bo‘lishini kamaytiradi va ichak faoliyatini me’yorlashtiradi. Shu sababli u ko‘pincha ovqat hazm qilish muammolarida tavsiya etiladi.Arpabodiyon ichak spazmini kamaytiradi va ichaklarni tinchlantiradi. U gaz yig‘ilishini kamaytiradi, qorin og‘rig‘ini yengillashtiradi va ich ketishda yordam beradi. Ayniqsa, bolalarda qorin dam bo‘lishida arpabodiyon damlamasi foydali hisoblanadi.Arpabodiyon shamollash va nafas yo‘llari kasalliklarida ham foydali. U balg‘am ko‘chirishga yordam beradi, tomoqni yumshatadi va yo‘talni kamaytiradi. Arpabodiyon choyi immunitetni mustahkamlaydi va organizmni sovuqdan himoya qiladi.Yurak va qon tomir tizimi uchun ham arpabodiyon foydali. U qon aylanishini yaxshilaydi, organizmni zararli moddalardan tozalaydi va antioksidant xususiyatga ega. Shuningdek, arpabodiyon yengil siydik haydovchi xususiyatga ega bo‘lib, organizmdan ortiqcha suyuqlikni chiqarishga yordam beradi.Arpabodiyon asab tizimini tinchlantiradi. U stress, charchoq va bezovtalikni kamaytiradi, uyquni yaxshilaydi. Shu sababli arpabodiyon choyi kechqurun ichilsa, tanani bo‘shashtiradi va dam olishga yordam beradi.SHIFOBAXSH XUSUSIYATIArpabodiyon ko‘plab kasalliklarda yordamchi dorivor o‘simlik sifatida ishlatiladi. U oshqozon va ichak kasalliklarida foydali. Gastrit, ichak spazmi, qorin dam bo‘lishi va hazm buzilishida arpabodiyon damlamasi ichish tavsiya etiladi. U ichaklarni tinchlantiradi va og‘riqni kamaytiradi.Shamollash, yo‘tal va bronxitda ham arpabodiyon foydali. U balg‘amni ko‘chirishga yordam beradi, nafas yo‘llarini ochadi va tomoq og‘rig‘ini kamaytiradi. Arpabodiyon choyi sovuq tegishda foydali tabiiy vosita hisoblanadi.Buyrak va siydik yo‘llari uchun ham arpabodiyon foydali. U yengil siydik haydovchi xususiyatga ega bo‘lib, organizmdan ortiqcha tuz va suyuqlikni chiqarishga yordam beradi. Shuningdek, u organizmni tozalashga yordam beradi.Ayollar salomatligi uchun ham arpabodiyon foydali. U organizmni mustahkamlaydi, umumiy holatni yaxshilaydi va tanani quvvatlantiradi.ARPABODIYONNING ZARARLI TOMONLARIArpabodiyon foydali bo‘lsa-da, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Juda ko‘p iste’mol qilinsa, allergik reaksiya yoki oshqozon bezovtaligi yuzaga kelishi mumkin. Ba’zi insonlarda arpabodiyonga individual sezuvchanlik bo‘lishi mumkin.Homilador ayollar arpabodiyonni ko‘p miqdorda iste’mol qilmasligi kerak. Shuningdek, past qon bosimiga ega insonlar uni me’yorida ishlatishi lozim.ARPABODIYONNING TURLARIArpabodiyonning bir nechta navlari mavjud bo‘lib, ular urug‘ining kattaligi, hidi va efir moyi miqdoriga qarab farqlanadi. Eng keng tarqalgan turi oddiy arpabodiyon bo‘lib, u dorivor va oshxona maqsadida ishlatiladi. Bu tur urug‘lari o‘rtacha kattalikda, hidi yoqimli va shifobaxsh xususiyatga ega.Yirik urug‘li arpabodiyon turi ham mavjud bo‘lib, u ko‘proq dorivor maqsadlarda ishlatiladi. Bu navda efir moyi miqdori ko‘proq bo‘ladi. Shuningdek, mayda urug‘li navlari ham mavjud bo‘lib, ular ko‘proq ziravor sifatida ishlatiladi.Ba’zi navlari issiq iqlimga chidamli bo‘lsa, ayrimlari sovuqqa chidamli bo‘ladi. Shu sababli arpabodiyon turli hududlarda yetishtiriladi va har bir nav o‘ziga xos foydali xususiyatlarga ega.Arpabodiyon — dorivor, xushbo‘y va juda foydali o‘simliklardan biridir. U hazmni yaxshilaydi, immunitetni mustahkamlaydi, shamollashda yordam beradi va organizmni tozalaydi. To‘g‘ri va me’yorida ishlatilsa, arpabodiyon sog‘liq uchun katta foyda keltiradi. Shu sababli u xalq tabobati va kundalik hayotda muhim o‘rin egallaydi.EHTIYOT CHORALARIArpabodiyonni dorivor maqsadda ishlatishda me’yorni saqlash muhim. Kuniga haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Agar allergiya yoki noqulaylik sezilsa, iste’molni to‘xtatish kerak. Homilador va surunkali kasalligi bor insonlar arpabodiyonni muntazam dorivor sifatida ishlatishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashgani ma’qul.
RAYHON HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTRayhon — xushbo‘y hidli, dorivor va oziq-ovqatda keng qo‘llaniladigan o‘simliklardan biridir. U qadim zamonlardan beri Sharq tabobati va xalq davosida ishlatilib kelinadi. Rayhon yalpizdoshlar oilasiga mansub bo‘lib, issiq va quyoshli iqlimni yaxshi ko‘radigan bir yillik o‘t o‘simlik hisoblanadi. U Markaziy Osiyo, Hindiston, Eron va O‘rta yer dengizi hududlarida keng tarqalgan. O‘zbekistonda rayhon ko‘pincha tomorqalarda, bog‘larda va issiq hududlarda o‘stiriladi.Rayhonning bo‘yi odatda 30–60 santimetrgacha yetadi. Barglari yumaloq yoki cho‘zinchoq, silliq va yashil yoki binafsha rangda bo‘ladi. Gullari mayda, oq yoki och binafsha rangda bo‘lib, boshoqsimon shaklda o‘sadi. Rayhonning eng asosiy boyligi — uning tarkibidagi efir moylari bo‘lib, aynan shu modda unga yoqimli hid va shifobaxsh xususiyat beradi. Rayhon yangi holda ham, quritilgan holda ham ishlatiladi.Rayhon tarkibida vitaminlar (A, C, K), temir, kalsiy, magniy, antioksidantlar va efir moylari mavjud. Shu sababli u nafaqat ovqatga lazzat beruvchi ziravor, balki dorivor o‘simlik sifatida ham qadrlanadi. Rayhon choy, damlama, sharbat va ziravor sifatida keng qo‘llanadi.RAYHONNING FOYDALI XUSUSIYATLARIRayhon organizm uchun juda ko‘p foydali xususiyatlarga ega. Avvalo, u immunitetni mustahkamlaydi va organizmni shamollash hamda virusli kasalliklardan himoya qiladi. Rayhon choyi sovuq tegish, yo‘tal va tomoq og‘rig‘ida foydali hisoblanadi. U mikroblarga qarshi tabiiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.Rayhon asab tizimini tinchlantiradi. Stress, charchoq, bezovtalik va uyqusizlikda rayhon choyi ichish foydali. U tanani bo‘shashtiradi, kayfiyatni ko‘taradi va asabiylikni kamaytiradi. Shu sababli rayhon aromaterapiyada ham ishlatiladi.Rayhon hazm tizimi uchun ham juda foydali. U oshqozonni mustahkamlaydi, ishtahani ochadi, qorin dam bo‘lishini kamaytiradi va ichak faoliyatini yaxshilaydi. Rayhon damlamasi ichak spazmini kamaytiradi va hazmni yengillashtiradi.Yurak va qon tomir tizimi uchun ham rayhon foydali. U qon aylanishini yaxshilaydi, qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi va yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Rayhon tarkibidagi antioksidantlar organizmni zararli moddalardan himoya qiladi.Teri va soch uchun ham rayhon foydali. U terini tozalaydi, yallig‘lanishni kamaytiradi, husnbuzar va toshmalarga qarshi yordam beradi. Rayhon qaynatmasi bilan soch yuvilsa, soch ildizi mustahkamlanadi va kepek kamayadi. SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARIRayhon ko‘plab kasalliklarda yordamchi dorivor o‘simlik hisoblanadi. U shamollash, gripp, bronxit va yo‘talda foydali. Rayhon choyi tomoq og‘rig‘ini kamaytiradi, nafas yo‘llarini ochadi va balg‘am ko‘chirishga yordam beradi.Hazm tizimi kasalliklarida ham rayhon foydali. Gastrit, ichak spazmi, qorin dam bo‘lishi va ishtahasizlikda rayhon damlamasi ichish tavsiya etiladi. U oshqozonni tinchlantiradi va ichak faoliyatini yaxshilaydi.Asab tizimi bilan bog‘liq muammolarda rayhon foydali. Stress, uyqusizlik, asabiylik va charchoqda rayhon tabiiy tinchlantiruvchi vosita hisoblanadi. U kayfiyatni ko‘taradi va tanani bo‘shashtiradi.Rayhon buyrak va siydik yo‘llari uchun ham foydali. U yengil siydik haydovchi xususiyatga ega bo‘lib, organizmdan ortiqcha suyuqlikni chiqarishga yordam beradi. Shuningdek, u organizmni tozalashga yordam beradi.RAYHONNING ZARARLI TOMONLARIRayhon foydali bo‘lishiga qaramay, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Juda ko‘p iste’mol qilinsa, oshqozon bezovtaligi yoki allergik reaksiya chaqirishi mumkin. Ba’zi insonlarda rayhonga individual sezuvchanlik bo‘lishi mumkin.Homilador ayollar rayhonni ko‘p miqdorda iste’mol qilmasligi kerak. Shuningdek, past qon bosimiga ega insonlar rayhonni me’yorida ishlatishi lozim, chunki u qon bosimini biroz tushirishi mumkin.EHTIYOT CHORALARIRayhonni dorivor maqsadda ishlatishda me’yorni saqlash muhim. Kuniga juda ko‘p iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Agar allergiya yoki noqulaylik sezilsa, iste’molni to‘xtatish kerak. Homilador va surunkali kasalligi bor insonlar rayhonni muntazam dorivor sifatida ishlatishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashgani ma’qul.RAYHONNING TURLARIRayhonning bir nechta turlari mavjud bo‘lib, ular rang, hid va qo‘llanilishiga qarab farq qiladi. Eng mashhur turi — yashil rayhon bo‘lib, u oshxonada keng ishlatiladi. Binafsha rayhon esa o‘zining kuchli hidi va chiroyli rangi bilan ajralib turadi, ko‘pincha salat va taomlarga qo‘shiladi.Limon hidli rayhon turi ham mavjud bo‘lib, u o‘ziga xos sitrus hidiga ega. Bu tur ko‘pincha choy va ichimliklarga qo‘shiladi. Shuningdek, mayda bargli rayhon navlari ham bor, ular ko‘proq dorivor maqsadlarda ishlatiladi.Rayhon — xushbo‘y, dorivor va juda foydali o‘simliklardan biridir. U immunitetni mustahkamlaydi, hazmni yaxshilaydi, asabni tinchlantiradi va ko‘plab kasalliklarda yordam beradi. To‘g‘ri va me’yorida ishlatilsa, rayhon sog‘liq uchun katta foyda keltiradi. Shu sababli rayhon xalq tabobati, oshxona va zamonaviy tibbiyotda muhim o‘rin egallaydi.
ROMASHKA HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTRomashka — dorivor o‘simliklar ichida eng mashhurlaridan biri bo‘lib, qadim zamonlardan beri xalq tabobatida keng qo‘llanib kelinadi. U asosan yallig‘lanishga qarshi, tinchlantiruvchi va shifobaxsh xususiyatlari bilan tanilgan. Romashka bir yillik o‘t o‘simlik bo‘lib, murakkabguldoshlar oilasiga mansub hisoblanadi. Bu o‘simlik Yevropa, Osiyo va Markaziy Osiyo hududlarida keng tarqalgan bo‘lib, O‘zbekistonda ham tabiiy holda va ekin sifatida uchraydi. Romashka ko‘pincha dalalarda, yaylovlarda, yo‘l chetlarida va quyoshli joylarda o‘sadi.Romashkaning bo‘yi odatda 20–50 santimetrgacha yetadi. Uning poyasi tik o‘sadi, barglari mayda va patsimon shaklda bo‘ladi. Gullari esa o‘ziga xos ko‘rinishga ega — markazi sariq, atrofidagi bargchalari esa oppoq rangda bo‘ladi. Aynan gullari dorivor hisoblanadi va tibbiyotda eng ko‘p ishlatiladi. Romashka gullari yoqimli, mayin hid taratadi va tarkibida ko‘plab shifobaxsh moddalar mavjud.Romashka tarkibida efir moylari, flavonoidlar, kumarin, organik kislotalar, vitaminlar va mikroelementlar mavjud. Ayniqsa, uning tarkibidagi azulene moddasi yallig‘lanishga qarshi kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli romashka nafaqat xalq tabobatida, balki zamonaviy tibbiyotda ham qadrlanadi. U choy, damlama, moy, ekstrakt va krem shaklida qo‘llanadi.ROMASHKANING FOYDALI XUSUSIYATLARIRomashka organizm uchun juda ko‘p foydali xususiyatlarga ega. Avvalo, u asab tizimini tinchlantiradi, stress va bezovtalikni kamaytiradi, uyquni yaxshilaydi. Romashka choyi uyqusizlikdan aziyat chekadigan insonlarga tabiiy dori hisoblanadi. Shuningdek, u bosh og‘rig‘i va charchoqni kamaytirishga yordam beradi.Romashka oshqozon va ichak faoliyatini yaxshilaydi. U hazmni yengillashtiradi, qorin dam bo‘lishini kamaytiradi, gastrit va ichak yallig‘lanishida foydali hisoblanadi. Romashka damlamasi ichaklarni yumshoq tozalaydi va foydali mikroflorani qo‘llab-quvvatlaydi. Shu sababli u ko‘pincha oshqozon-ichak kasalliklarida tavsiya etiladi.Romashka kuchli yallig‘lanishga qarshi vosita hisoblanadi. U tomoq og‘rig‘i, shamollash, bronxit va yo‘talda foydali. Romashka damlamasi bilan tomoq chayish og‘riqni kamaytiradi va mikroblarni yo‘q qiladi. Shuningdek, u isitmani tushirishga va immunitetni mustahkamlashga yordam beradi.Teri uchun ham romashka juda foydali. U yaralarni tez bitiradi, terini tinchlantiradi, toshma va yallig‘lanishni kamaytiradi. Romashka qaynatmasi yuzni yuvish uchun ishlatilsa, teri tozalanadi va yumshaydi. Soch uchun ham foydali bo‘lib, soch ildizini mustahkamlaydi va kepekni kamaytiradi.SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARIRomashka ko‘plab kasalliklarda yordamchi dorivor o‘simlik hisoblanadi. U shamollash, gripp va yo‘talda foydali. Tomoq og‘rig‘i, og‘iz yallig‘lanishi va stomatitda romashka damlamasi bilan chayish yaxshi natija beradi. Shuningdek, u bronxit va yengil nafas yo‘li kasalliklarida yallig‘lanishni kamaytiradi.Oshqozon va ichak kasalliklarida romashka juda foydali. Gastrit, ichak spazmi, qorin dam bo‘lishi va ich ketishda romashka choyi ichish tavsiya etiladi. U ichak devorini tinchlantiradi va og‘riqni kamaytiradi. Shuningdek, romashka jigar faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.Asab tizimi kasalliklarida ham romashka foydali. Stress, bezovtalik, uyqusizlik va asabiylikda romashka choyi tabiiy tinchlantiruvchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. U yurak urishini me’yorlashtirishga va tanani bo‘shashtirishga yordam beradi.Teri kasalliklarida romashka tashqi tomondan qo‘llanadi. Ekzema, dermatit, yara va kuyishda romashka qaynatmasi terini tiklashga yordam beradi. U mikroblarga qarshi ta’sir ko‘rsatib, yallig‘lanishni kamaytiradi.ZARARLI TOMONLARIRomashka foydali bo‘lishiga qaramay, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Juda ko‘p ichilsa, bosh aylanishi, uyquchanlik yoki allergik reaksiya chaqirishi mumkin. Ba’zi insonlarda romashkaga individual allergiya bo‘lishi mumkin, shu sababli ehtiyotkorlik bilan ishlatish kerak.Homilador ayollar romashkani ko‘p miqdorda iste’mol qilmasligi kerak, chunki u bachadon faoliyatiga ta’sir qilishi mumkin. Shuningdek, past qon bosimiga ega insonlar romashkani me’yorida iste’mol qilishi lozim, chunki u bosimni biroz tushiradi.ROMASHKANING TURLARIRomashka dunyo bo‘ylab keng tarqalgan va ko‘plab turlari mavjud bo‘lgan dorivor o‘simlikdir. Ilmiy jihatdan uning eng mashhur turlari murakkabguldoshlar oilasiga mansub bo‘lib, o‘simliklarning hid, rang, dorivor xususiyat va o‘sish muhitiga qarab farqlari mavjud. Romashkaning eng mashhur turi — Evropa romashkasi (Chamomilla recutita), u xalq tabobati va tibbiyotda keng qo‘llaniladi. Evropa romashkasi mayda, oppoq gullarga ega bo‘lib, markazi sariq rangda bo‘ladi. Uning gullari tarkibida kuchli yallig‘lanishga qarshi modda bo‘lgan azulene mavjud. Evropa romashkasi damlama va choy sifatida ishlatiladi, oshqozon va asab tizimiga foydali hisoblanadi.Ikkinchi mashhur tur — Nemis romashkasi (Matricaria chamomilla), u ko‘proq dorivor va tibbiy maqsadlarda ishlatiladi. Nemis romashkasi Evropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada yetishtiriladi. Bu tur o‘zining kuchli aromasi va dorivor xususiyatlari bilan ajralib turadi. Nemis romashkasi ichki yallig‘lanish, oshqozon kasalliklari va uyqusizlikda keng qo‘llaniladi. Unga xos yana bir afzallik — ichak va hazm tizimini yumshoq tartibga solishi.Bundan tashqari, romashkaning yovvoyi turi ham mavjud bo‘lib, u tabiatda o‘z-o‘zidan o‘sadi. Yovvoyi romashka odatda dala va yaylovlarda uchraydi, kichikroq gullarga ega va efir moyi miqdori navlarga qaraganda kamroq bo‘ladi. Shu bilan birga, yovvoyi romashka ham dorivor xususiyatga ega bo‘lib, xalq tabobatida ishlatiladi, lekin Evropa va Nemis navlari kabi kuchli va sifatli hisoblanmaydi.Rossiya va Shimoliy mintaqalarda yetishtiriladigan romashka navlari ham mavjud bo‘lib, ular sovuqqa chidamli bo‘ladi. Ushbu navlar asosan shamollash va nafas yo‘llari kasalliklarida ishlatiladi. Gullari oppoq va markazi sariq bo‘lib, tarkibida azulene va flavonoidlar mavjud. Bu navlar quruq iqlim va sovuq havoga chidamli bo‘lgani uchun, ular sovuq mintaqalarda dorivor maqsadlarda yetishtiriladi.Romashkaning bog‘chilik navlari esa bezak uchun ekiladi. Bu navlarning gullari kattaroq, rangi oppoqdan tiniq sariqgacha bo‘ladi va hidlari eng kuchli emas. Bog‘chilik navlari asosan manzarali bog‘larni bezash, hovlilar va maydonlarni chiroyli qilish maqsadida ishlatiladi. Ba’zi navlari esa aralash navlarda bo‘lib, ularning gullari ko‘proq dekorativ maqsadga ega.Shuningdek, romashkaning kosmetik navlari ham mavjud. Ular tarkibida efir moyi ko‘p bo‘ladi va krem, losyon, yuz choylari va shampunlarda ishlatiladi. Kosmetik navlar terini tinchlantirish, silliqlashtirish va yallig‘lanishni kamaytirish uchun yetishtiriladi. Shu bilan birga, aromaterapiya uchun ishlatiladigan navlar ham mavjud bo‘lib, ularning hidi kuchli va tinchlantiruvchi ta’sirga ega.Umuman olganda, romashkaning turlari ularning o‘sish muhiti, gullarining hajmi va rangi, tarkibidagi dorivor modda miqdori hamda qo‘llanilish maqsadiga qarab tasniflanadi. Evropa va Nemis navlari eng ko‘p dorivor va tibbiy maqsadlarda ishlatilsa, yovvoyi va bog‘chilik navlari dekorativ va kosmetik maqsadlarda foydali hisoblanadi. Shu tarzda romashkaning turlarini bilish uning foydali xususiyatlarini maksimal ishlatishga yordam beradi.Romashka — eng qadimiy va eng foydali dorivor o‘simliklardan biridir. U organizmni tinchlantiradi, yallig‘lanishni kamaytiradi, immunitetni mustahkamlaydi va ko‘plab kasalliklarda yordam beradi. Romashka choyi, damlamasi va qaynatmasi tabiiy dori sifatida keng qo‘llanadi. To‘g‘ri va me’yorida ishlatilsa, romashka sog‘liq uchun katta foyda keltiradi. Shu sababli u xalq tabobati va zamonaviy tibbiyotda ham muhim o‘rin egallaydi.
KURKUMA HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTKurkuma — qadimdan dorivor va ziravor o‘simlik sifatida ishlatiladigan, yorqin sariq rangli ildizpoyaga ega o‘simlik hisoblanadi. U zanjabildoshlar oilasiga mansub bo‘lib, asosan issiq iqlimli hududlarda o‘sadi. Kurkuma ko‘proq Hindiston, Janubi-Sharqiy Osiyo va tropik mintaqalarda yetishtiriladi, ammo bugungi kunda u butun dunyoda mashhur tabiiy dorivor mahsulot sifatida tanilgan. Kurkumaning asosiy qiymati uning tarkibidagi kurkumin moddasi bilan bog‘liq bo‘lib, aynan shu modda unga kuchli yallig‘lanishga qarshi, antioksidant va shifobaxsh xususiyat beradi. Kurkuma nafaqat oshxona ziravori, balki xalq tabobati, kosmetologiya va sog‘lom turmush tarzida ham keng qo‘llanadi.Kurkuma ko‘p yillik o‘simlik bo‘lib, uning eng foydali qismi — yer ostida o‘sadigan ildizpoyasidir. Ildiz quritilib, maydalanib kukun holiga keltiriladi va ziravor sifatida ishlatiladi. U o‘ziga xos hid va biroz achchiq ta’mga ega. Kurkuma tabiiy rang beruvchi sifatida ham qadimdan ishlatilgan. U ovqatlarga nafaqat rang va ta’m, balki foyda ham qo‘shadi.KURKUMANING FOYDALARIKurkuma inson organizmi uchun juda foydali tabiiy mahsulot hisoblanadi. U kuchli yallig‘lanishga qarshi xususiyatga ega bo‘lib, bo‘g‘im og‘riqlari va ichki yallig‘lanishlarda yordam berishi mumkin. Kurkuma antioksidantlarga boy bo‘lgani sababli organizmni erkin radikallardan himoya qiladi va qarish jarayonini sekinlashtirishga yordam beradi. U immunitetni mustahkamlab, organizmni turli kasalliklarga qarshi chidamli qiladi. Kurkuma hazm tizimini yaxshilaydi, oshqozon faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi va ichak faoliyatini tartibga soladi.Kurkuma yurak va qon tomir tizimi uchun ham foydali bo‘lib, qon aylanishini yaxshilaydi va yomon xolesterinni kamaytirishga yordam berishi mumkin. U jigar faoliyatini qo‘llab-quvvatlab, organizmni tozalashga ko‘maklashadi. Kurkuma teri uchun ham foydali bo‘lib, yallig‘lanishni kamaytiradi, terini tiniqlashtiradi va tabiiy yorqinlik beradi. U shamollashda, yo‘talda va tomoq og‘rig‘ida ham foydali bo‘lishi mumkin. Kurkuma moddalar almashinuvini yaxshilab, vazn nazoratida ham yordam berishi mumkin. Shu sababli u sog‘lom ovqatlanishda muhim o‘rin tutadi.KURKUMANING ZARARLARIKurkuma foydali bo‘lsa ham, uni haddan ortiq iste’mol qilish ayrim nojo‘ya ta’sirlarga olib kelishi mumkin. Juda ko‘p iste’mol qilinganda oshqozon bezovtaligi, achishish yoki ko‘ngil aynishi paydo bo‘lishi mumkin. Ba’zi odamlarda allergik reaksiya kuzatilishi ehtimoli bor. Kurkuma qonni suyultiruvchi xususiyatga ega bo‘lgani sababli qon ketishga moyil insonlar ehtiyotkorlik bilan iste’mol qilishlari kerak. O‘t pufagida tosh bo‘lganlar uchun ko‘p miqdorda iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Homilador ayollar kurkumani ortiqcha miqdorda ishlatmasliklari kerak.Kurkuma ayrim dorilar bilan mos kelmasligi mumkin, ayniqsa qon suyultiruvchi dorilar bilan ehtiyot bo‘lish zarur. Me’yoridan ortiq iste’mol qilish bosh aylanishi yoki ich ketishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun kurkumani foydali bo‘lsa ham, me’yorida iste’mol qilish muhim hisoblanadi.QAYSI KASALLIKLARGA FOYDALIKurkuma ko‘plab kasalliklarda yordamchi tabiiy vosita sifatida ishlatiladi. U yallig‘lanish bilan bog‘liq kasalliklarda foydali bo‘lishi mumkin. Bo‘g‘im og‘rig‘i va artritda yengillik berishi mumkin. Shamollash va yo‘talda organizmni qo‘llab-quvvatlaydi. Hazm tizimi buzilishida foydali bo‘lishi mumkin. Jigar faoliyatini yaxshilashda yordam beradi. Immunitet pasayganda organizmni mustahkamlaydi. Yurak va qon tomir kasalliklarida yordamchi bo‘lishi mumkin. Teri muammolarida yallig‘lanishni kamaytiradi. Moddalar almashinuvi sust bo‘lsa, uni faollashtirishga yordam beradi. Ba’zi hollarda qand miqdorini nazorat qilishda ham yordamchi bo‘lishi mumkin. Ammo kurkuma dori vositasi emas, balki tabiiy qo‘llab-quvvatlovchi mahsulot hisoblanadi.EHTIYOT CHORALARIKurkuma iste’mol qilganda me’yorni saqlash muhim. Uni haddan ortiq ishlatish tavsiya etilmaydi. Oshqozoni sezgir insonlar oz miqdordan boshlashlari kerak. Homilador va emizikli ayollar shifokor bilan maslahatlashib iste’mol qilganlari ma’qul. Qon suyultiruvchi dorilar ichadiganlar ehtiyot bo‘lishlari zarur. O‘t pufagi muammosi borlar ko‘p iste’mol qilmasliklari kerak. Allergiya kuzatilsa darhol to‘xtatish zarur. Kurkumani quruq va salqin joyda saqlash kerak. Sifatli va tabiiy mahsulot tanlash muhim. Eng asosiy qoida — me’yor va ehtiyotkorlikdir.Kurkuma — foydali, dorivor va tabiiy shifobaxsh xususiyatlarga ega o‘simlik bo‘lib, u immunitetni mustahkamlaydi, yallig‘lanishni kamaytiradi va umumiy sog‘liqni qo‘llab-quvvatlaydi. U yurak, jigar, hazm tizimi va teri uchun foydali bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, uni to‘g‘ri va me’yorida iste’mol qilish juda muhim. Kurkuma dori bo‘lmasa ham, sog‘lom turmush tarzida kuchli tabiiy yordamchi hisoblanadi. To‘g‘ri foydalanilganda u organizmga foyda, kuch va himoya beradi.
LAVANDANING TASNIFILavanda — dorivor va xushbo‘y o‘simliklar guruhiga kiruvchi, ko‘p yillik, doimiy yashil butasimon o‘simlik hisoblanadi. U yalpizdoshlar oilasiga mansub bo‘lib, ilmiy jihatdan eng qadimdan o‘rganilgan dorivor o‘simliklardan biri sanaladi. Lavanda asosan iliq va quyoshli iqlimni yaxshi ko‘radi, shu sababli u O‘rta yer dengizi hududlari, Janubiy Yevropa, Kavkaz, Markaziy Osiyo va ayrim issiq mintaqalarda keng tarqalgan. Hozirgi kunda lavanda dunyoning ko‘plab mamlakatlarida dorivor, kosmetik va manzarali o‘simlik sifatida yetishtiriladi.LAVANDANING FOYDALARILavanda qadimdan dorivor o‘simlik sifatida ishlatiladigan, xushbo‘y hidga ega bo‘lgan juda foydali o‘simliklardan biridir. Uning eng mashhur xususiyati — asab tizimini tinchlantirishidir. Lavanda organizmni bo‘shashtirib, stress va asabiylikni kamaytirishga yordam beradi, shu sababli ko‘pincha dam beruvchi o‘simlik sifatida ishlatiladi. Uyqusizlik muammosi bo‘lgan odamlarga lavanda juda foydali hisoblanadi, chunki u uyqu sifatini yaxshilab, chuqur va tinch uxlashga yordam beradi. Lavanda hididan aromaterapiyada keng foydalaniladi, u kayfiyatni ko‘taradi, charchoqni kamaytiradi va ruhiy yengillik beradi. Bundan tashqari, lavanda bosh og‘rig‘ini yengillashtirishga yordam berishi mumkin, ayniqsa asabiylik yoki charchoqdan kelib chiqqan og‘riqlarda foydali. Lavanda immunitetni mustahkamlashga yordam beradi va organizmni sovuq tegishidan himoya qilishda foydali bo‘lishi mumkin. Uning yog‘i terini tinchlantiradi, yallig‘lanishni kamaytiradi va mayda jarohatlarni tezroq bitishiga yordam beradi. Lavanda antiseptik xususiyatga ega bo‘lib, bakteriyalarga qarshi tabiiy himoya beradi. Mushaklar charchaganda yoki og‘riganda lavanda bo‘shashtiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. U hazm tizimiga ham ijobiy ta’sir qilib, ko‘ngil aynishini kamaytirishi mumkin. Yoqimli hidi tufayli lavanda inson ruhiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, asabni tinchlantiradi va umumiy sog‘liqni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi. Shu sababli lavanda sog‘lom turmush tarzida muhim o‘simliklardan biri hisoblanadi.LAVANDANING ZARARLARILavanda foydali bo‘lishiga qaramay, uni me’yoridan ortiq ishlatish ayrim noqulayliklarga olib kelishi mumkin. Ba’zi odamlarda lavandaga nisbatan allergik reaksiya kuzatiladi, bu terida qizarish, qichishish yoki bezovtalik ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin. Lavanda yog‘ini haddan tashqari ko‘p ishlatish terini quritishi yoki achishtirishi ehtimoli bor. Uning kuchli hidi ayrim odamlarda bosh og‘rig‘i yoki bosh aylanishini keltirib chiqarishi mumkin. Lavanda ko‘p iste’mol qilinsa uyquchanlikni oshiradi va haddan tashqari bo‘shashishga olib keladi. Past qon bosimi bor insonlar lavandani ehtiyotkorlik bilan ishlatishlari kerak, chunki u bosimni biroz pasaytirishi mumkin. Ba’zan lavanda ko‘ngil aynishiga yoki oshqozon bezovtaligiga sabab bo‘lishi mumkin. Homilador ayollar va bolalar lavandani me’yor bilan ishlatishlari zarur. Lavanda yog‘ini ichish tavsiya etilmaydi, chunki u kuchli konsentratsiyaga ega. Noto‘g‘ri dozada ishlatilsa bosh aylanishi, holsizlik yoki oshqozon noqulayligi paydo bo‘lishi mumkin. Ba’zi dorilar bilan birga ishlatilganda mos kelmasligi ehtimoli ham bor. Ko‘zga tushsa achishish va noqulaylik beradi. Shuning uchun lavandani me’yorida, to‘g‘ri va ehtiyotkorlik bilan ishlatish muhim hisoblanadi.LAVANDANING TURLARILavandaning dunyo bo‘ylab ko‘plab turlari mavjud bo‘lib, ular hid, rang va foydasi bilan bir-biridan farq qiladi. Eng mashhur turi dorivor lavanda hisoblanadi va u asosan shifobaxsh xususiyatlari uchun yetishtiriladi. Ingliz lavandasi kuchli va yoqimli hidga ega bo‘lib, aromaterapiyada keng qo‘llanadi. Fransuz lavandasi ko‘proq bezak uchun ekiladi va bog‘larga chiroy bag‘ishlaydi. Ispan lavandasi issiq iqlimni yaxshi ko‘radi va quyoshli hududlarda yaxshi o‘sadi. Tog‘ lavandasi sovuqqa chidamli bo‘lib, salqin iqlimda ham o‘sishi mumkin. Yovvoyi lavanda tabiatda o‘z-o‘zidan o‘sadi va kuchli hidga ega bo‘ladi. Bog‘ lavandasi ko‘pincha manzarali o‘simlik sifatida ekiladi. Ba’zi lavandalar ko‘proq efir moyi beradi, ayrimlari esa faqat hid uchun ishlatiladi. Eng mashhur rang — binafsha bo‘lsa-da, oq va ko‘kimtir turlari ham mavjud. Mayda gulli lavandalar ko‘proq dorivor hisoblanadi, yirik gulli turlari esa bezak uchun ishlatiladi. Issiqxonada yetishtiriladigan, qurg‘oqchilikka chidamli va tez o‘sadigan navlari ham mavjud. Har bir tur o‘ziga xos xususiyatga ega va to‘g‘ri tur tanlash foydani oshiradi.SHIFOBAXSH XUSUSIYATLARILavanda asab tizimi bilan bog‘liq muammolarda juda foydali o‘simlik hisoblanadi. U stress, bezovtalik va asabiylikni kamaytirishga yordam beradi. Uyqusizlikda lavanda keng qo‘llanadi, chunki u organizmni tinchlantirib, uyquni yaxshilaydi. Lavanda bosh og‘rig‘ini yengillashtirishda ham yordam berishi mumkin. Shamollashda u nafas yo‘llarini ochishga yordam beradi va yengillik beradi. Yo‘talda ham foydali bo‘lishi mumkin. Hazm tizimi buzilganda lavanda yengil yordam beradi va ko‘ngil aynishini kamaytiradi. Yurak tez urishi yoki asabiy zo‘riqishda tinchlantiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Lavanda teri yallig‘lanishida, mayda jarohatlarda va kuyishda tinchlantiruvchi hamda antiseptik sifatida foydali. Mushak og‘rig‘ida bo‘shashtiruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Charchoqda organizmni tiklashga yordam beradi. Immunitet pasayganda organizmni qo‘llab-quvvatlaydi. Stressdan kelib chiqqan uyqusizlikda foydali. Ba’zi hollarda qon bosimini biroz tushirishga yordam beradi. Ammo lavanda dori vositasi emas, balki tabiiy yordamchi o‘simlik hisoblanadi.EHTIYOT CHORALARILavandani ishlatishda me’yorni saqlash juda muhim. Juda kuchli konsentratsiyada ishlatish tavsiya etilmaydi. Allergiyasi bor insonlar avval oz miqdorda sinab ko‘rishlari kerak. Lavanda yog‘ini ichish mumkin emas, u faqat tashqi foydalanish uchun mo‘ljallangan. Ko‘zga tushishidan ehtiyot bo‘lish kerak. Bolalarga kuchli dozada berilmaydi. Homilador ayollar ishlatishdan oldin shifokor bilan maslahatlashishlari zarur. Surunkali kasalligi bor insonlar ham ehtiyot bo‘lishlari kerak. Lavandani haddan ortiq ichish oshqozon bezovtaligiga olib kelishi mumkin. Teri sezgir bo‘lsa, yog‘ni suyultirib ishlatish tavsiya etiladi. Dorilar bilan birga ishlatishda ehtiyotkorlik zarur. Past qon bosimi borlar ko‘p ishlatmasliklari kerak. Lavandani faqat sifatli va toza mahsulot sifatida ishlatish kerak. Quruq va salqin joyda saqlash lozim. Muddati o‘tganini ishlatish tavsiya etilmaydi. Eng muhim qoida — me’yorni saqlash va ehtiyotkorlik bilan foydalanishdir.Lavanda — xushbo‘y, foydali va dorivor xususiyatlarga ega o‘simlik bo‘lib, u asab tizimini tinchlantiradi, uyquni yaxshilaydi va stressni kamaytiradi. U teri, mushak va umumiy sog‘liq uchun foydali bo‘lishi mumkin hamda immunitetni qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi. Lavanda aromaterapiyada, tabiiy parvarishda va xalq tabobatida keng qo‘llanadi. Biroq uni me’yorida va to‘g‘ri ishlatish juda muhim, chunki ortiqcha foydalanish nojo‘ya ta’sir berishi mumkin. Lavanda dori vositasi bo‘lmasa ham, sog‘lom turmush tarzida yaxshi yordamchi hisoblanadi. To‘g‘ri foydalanilganda u organizmga tinchlik, yengillik va foyda olib keladi.
TO‘LIQ QO‘LLANMARo‘za tutish inson hayotida nafaqat ibodat, balki sog‘lom turmush tarzining muhim qismi ham hisoblanadi. Ro‘za davomida tana ma’lum vaqt ovqat va suvdan tiyiladi, natijada organizm ichki tozalash jarayonini boshlaydi. Bu jarayon hazm tizimini dam oldiradi, moddalar almashinuvini tartibga soladi va umumiy salomatlikka ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ammo ro‘zadan maksimal foyda olish uchun saharlik va iftorlikda to‘g‘ri ovqatlanish juda muhim.RO‘ZANING ORGANIZMGA TA’SIRIRo‘za vaqtida tana energiyani tejash rejimiga o‘tadi. Ovqat kelmaganda organizm zaxira yog‘larni energiya sifatida ishlata boshlaydi. Bu esa ortiqcha vazn kamayishiga yordam beradi. Shuningdek: Hazm tizimi dam oladi. Qon shakar miqdori barqarorlashadi. Zararli moddalar chiqariladi. Metabolizm yaxshilanadi Immunitet mustahkamlanadi Ro‘za organizmni “qayta ishga tushirish” vazifasini bajaradi. Shu sababli ko‘pchilik ro‘zadan keyin o‘zini yengil va tetik his qiladi.SAHARLIK — KUN BO‘YI QUVVAT MANBAISaharlik ro‘zaning eng muhim qismi hisoblanadi. Saharlikda to‘g‘ri tanlangan ovqat kun davomida ochlikni yengil o‘tkazishga yordam beradi. Saharlik uchun eng foydali mahsulotlar: Murakkab uglevodlar: Suli bo‘tqasi Grechka Jigarrang guruch Qora non Bular sekin hazm bo‘ladi va uzoq vaqt to‘qlik beradi. Oqsilga boy mahsulotlar: Tuxum Tvorog Qatiq Loviya No‘xat Oqsil mushaklarni saqlaydi va kuch beradi. Tolali mahsulotlar: Sabzi Bodring Pomidor Ko‘katlar Olma Tolalar ichak faoliyatini yaxshilaydi va ochlikni sekinlashtiradi. Saharlikda nimalardan saqlanish kerak: Juda sho‘r ovqat Qovurilgan taomlar Yog‘li ovqat Shirinlik ko‘p iste’mol qilish Bular chanqoqni kuchaytiradi va kun davomida holsizlik keltiradi.IFTORLIKNI TO‘G‘RI BOSHLASHIftorlikni yengil va hazmi oson mahsulotlar bilan boshlash sog‘lom hisoblanadi. Uzoq ochlikdan keyin oshqozonni birdaniga og‘ir ovqat bilan to‘ldirish zararli.Iftorlik tartibi: Iliq suv ichish Xurmo yoki meva yeyish Yengil sho‘rva ichish Salat va sabzavotlar Asosiy ovqat (bug‘da, qaynatilgan yoki dimlangan) Iftorlik uchun foydali taomlar: Sabzavotli sho‘rva Mosh yoki loviya sho‘rvasi Bug‘da pishgan go‘sht yoki tovuq Baliq Sabzavotli salatlar Qatiq yoki kefir Iftorlikda xatolar: Juda ko‘p ovqat yeyish Tez yeyish Juda yog‘li taomlar Shirinlikni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish Bu oshqozon og‘rig‘i, uyquchanlik va semirishga olib kelishi mumkin. SUV ICHISH QOIDALARI Ro‘za paytida organizm suvsizlanishi mumkin. Shu sababli iftorlikdan saharlikkacha suvni to‘g‘ri ichish muhim. Tavsiyalar: 6–8 stakan suv iching Gazli va juda shirin ichimliklardan saqlaning Iliq suv foydaliroq Kompot va tabiiy sharbat mumkin Juda sovuq suv ichmang Suv tanani tozalaydi, bosh og‘rig‘ini kamaytiradi va quvvat beradi.Ro‘za — bu nafaqat ibodat, balki sog‘lom turmush tarzining kuchli vositasidir. To‘g‘ri saharlik, me’yoriy iftorlik, yetarli suv va foydali mahsulotlar orqali ro‘za organizmni tozalaydi, vaznni me’yorga keltiradi va umumiy salomatlikni yaxshilaydi. Eng muhimi — ortiqcha ovqatdan saqlanish, tabiiy mahsulotlarni tanlash va me’yorni unutmaslikdir. Shunda ro‘za ham ruhiy, ham jismoniy foyda keltiradi.RO‘ZANING SALOMATLIKKA FOYDALARITo‘g‘ri tutilgan ro‘za quyidagi foydalarni beradi:1. Hazm tizimini tiklaydi Oshqozon dam oladi va yaxshiroq ishlay boshlaydi.2. Vaznni me’yorga keltiradi Ortiqcha yog‘lar kamayadi.3. Qonni tozalaydi Zaharli moddalar chiqib ketadi.4. Yurak uchun foydali Xolesterin kamayadi.5. Immunitetni oshiradi Tana kasalliklarga chidamli bo‘ladi.6. Ruhiy yengillik beradi Stress kamayadi, sabr oshadi.RO‘ZADA SOG‘LOM BO‘LISH UCHUN MASLAHATLARSaharlikni o‘tkazib yubormangIftorlikda me’yorni saqlangHar kuni sabzavot va meva iste’mol qilingYetarli suv ichingJuda yog‘li va qovurilgan ovqatdan saqlaningKo‘p shirinlik yemangYengil jismoniy harakat qilingUyquni me’yorida olingRO‘ZADA OZISH MUMKINMI?Ha, agar to‘g‘ri ovqatlansangiz mumkin. Buning uchun: Shirinlikni kamaytiring non va oq undan kamroq iste’mol qiling sabzavotni ko‘paytiring qovurilgan ovqat yemang ko‘p suv iching ortiqcha ovqat yemang shunda ro‘za tabiiy ozishga yordam beradi.KIMLARGA EHTIYOT BO‘LISH KERAKQuyidagi holatlarda shifokor bilan maslahatlashish tavsiya etiladi:Qandli diabetOshqozon kasalliklariJuda past qon bosimiHomiladorlikOg‘ir surunkali kasalliklarSalomatlik har doim birinchi o‘rinda turadi.
YONG‘OQNING KELIB CHIQISHI VA TARIXIYong‘oqning vatani Markaziy Osiyo, Eron va Kavkaz hududlari hisoblanadi. Qadimiy davrlarda u Ipak yo‘li orqali Yevropa va Osiyoga tarqalgan. Qadimgi yunonlar yong‘oqni “xudolar mevasi” deb atagan. Bugungi kunda Xitoy, AQSh, Eron, Turkiya, Ukraina va O‘zbekiston yong‘oq yetishtirishda yetakchi davlatlar hisoblanadi.Yong‘oq (Juglans regia) — insoniyat tarixida eng qadimdan iste’mol qilinib kelinayotgan foydali yong‘oqlardan biridir. U yuqori ozuqaviy qiymatga ega bo‘lib, vitaminlar, minerallar va foydali yog‘larga boy. Yong‘oq miya shakliga o‘xshagani sabab ko‘pincha “miya uchun foydali yong‘oq” deb ataladi. U oziq-ovqat, tibbiyot va kosmetologiyada keng qo‘llaniladi.YONG‘OQ O‘SIMLIGINING BOTANIK TAVSIFIYong‘oq — ko‘p yillik, katta daraxt bo‘lib, balandligi 20–30 metrga yetadi.ASOSIY XUSUSIYATLARI:Barglari — yirik, hidli, murakkab tuzilganGullari — mayda, yashil rangdaMevasi — yashil po‘stli dumaloqQobig‘i — qattiq, ichida yong‘oq doniDoni — yog‘li va to‘yimliYONG‘OQNING TURLARIODDIY YONG‘OQ (GREEK WALNUT) – eng ko‘p iste’mol qilinadi.QORA YONG‘OQ – dorivor xususiyati kuchli.YAPON YONG‘OG‘I – sovuqqa chidamli nav.YONG‘OQNING KIMYOVIY TARKIBI100 GRAMM YONG‘OQDA:Kaloriya — 650–670 kkalOqsil — 15–16 gYog‘ — 60–65 gUglevod — 14 gKletchatka — 6–7 gVITAMINLAR:E vitaminiB guruhi vitaminlariA vitaminiK vitaminiMINERALLAR:MagniyFosforKaliyTemirRuxMisYong‘oq tarkibida Omega-3 yog‘ kislotalari mavjud.YONG‘OQNING FOYDALARIMIYA UCHUN FOYDASIOmega-3 yog‘ kislotalari miya faoliyatini yaxshilaydi, xotirani mustahkamlaydi.YURAK UCHUN FOYDASIYong‘oq yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi va xolesterinni kamaytiradi.IMMUNITETNI KUCHAYTIRADIAntioksidantlar organizmni kasalliklardan himoya qiladi.SUYAKLAR UCHUN FOYDASIMagniy va fosfor suyaklarni mustahkamlaydi.TERI VA SOCH UCHUN FOYDASIYong‘oq yog‘i terini namlaydi va sochni mustahkamlaydi.QON UCHUN FOYDASITemir moddasi gemoglobinni oshirishga yordam beradi.YONG‘OQNING ZARARLARIJuda ko‘p iste’mol qilish semirishga olib keladiAllergiya chaqirishi mumkinKo‘p yeyish oshqozonni bezovta qilishi mumkinYog‘li bo‘lgani uchun jigar kasalligi borlarga ehtiyot bo‘lish kerakYONG‘OQ VA TIBBIYOTXalq tabobatida yong‘oq:Miya faoliyatini yaxshilashdaImmunitetni oshirishdaYurakni mustahkamlashdaQon uchun foydali mahsulot sifatidaishlatiladi.YONG‘OQ YETISHTIRISHYong‘oq salqin va iliq iqlimda yaxshi o‘sadi. Daraxt uzoq umr ko‘radi (100 yilgacha).YETISHTIRISH SHAROITI:Quyoshli joyUnumdor tuproqO‘rtacha sug‘orishO‘ZBEKISTONDA YONG‘OQO‘zbekistonda yong‘oq tog‘li hududlarda keng tarqalgan. Asosan Toshkent, Andijon, Farg‘ona va Qashqadaryo viloyatlarida yetishtiriladi.YONG‘OQNING OVQATLANISHDAGI O‘RNIYong‘oq quyidagicha iste’mol qilinadi:Gazak sifatidaShirinlik va desertlardaSalatlardaYong‘oq yog‘i sifatidaXamir ovqatlardaYONG‘OQ VA KOSMETOLOGIYAYong‘oq yog‘i kosmetikada:Terini namlashdaSochni mustahkamlashdaAjinlarni kamaytirishdaishlatiladi.Yong‘oq — sog‘liq uchun juda foydali, energiyaga boy va ozuqaviy qiymati yuqori mahsulotdir. U miya, yurak, immunitet va suyaklar uchun muhim oziq manbai hisoblanadi. Me’yorida iste’mol qilinganda organizmni mustahkamlaydi va sog‘liqni yaxshilaydi.
1.SARSABILNING KELIB CHIQISHI VA TARIXISarsabilning vatani O‘rta Yer dengizi hududi hisoblanadi. Qadimgi Misr va Rimda sarsabil dorivor o‘simlik sifatida ishlatilgan. Rimliklar uni qimmatbaho sabzavot deb bilgan. Keyinchalik Yevropa va Osiyoga tarqalgan. Hozir sarsabil dunyoning ko‘p mamlakatlarida yetishtiriladi.Sarsabil (Asparagus officinalis) — qadimdan yetishtiriladigan, oziq-ovqat va dorivor xususiyatlarga ega ko‘p yillik sabzavot o‘simligi hisoblanadi. U ayniqsa sog‘lom ovqatlanishda muhim o‘rin tutadi. Sarsabil vitaminlar, minerallar, tolalar va antioksidantlarga boy bo‘lib, organizm uchun juda foydali. Ko‘pincha bahor faslida iste’mol qilinadi.2.SARSABILNING BOTANIK TAVSIFIOila: AsparagaceaeIlmiy nomi: Asparagus officinalisO‘simlik turi: ko‘p yillikBo‘yi: 1–1,5 metrIldizi: kuchli, chuqurPoyasi: ingichka, shoxlanganBarglari: mayda, ignasimonGullari: mayda, oq yoki yashilMevasi: qizil rezavorSarsabil 10–15 yilgacha hosil berishi mumkin.3.SARSABILNING TURLARI3.1 Yashil sarsabilEng ko‘p iste’mol qilinadi, vitaminlarga boy.3.2 Oq sarsabilQuyosh ko‘rmay o‘sgani uchun oq rangda, ta’mi yumshoqroq.3.3 Binafsha sarsabilAntioksidantlarga boy, kamroq uchraydi.4. SARSABILNING TARKIBISarsabil quyidagi foydali moddalarga boy:Vitamin AVitamin CVitamin EVitamin KVitamin B guruhiFoliy kislotasiKaliyTemirMagniyTolalar (kletchatka)Antioksidantlar5. SARSABILNING FOYDALI XUSUSIYATLARI5.1 Hazm tizimi uchun foydaliIchak faoliyatini yaxshilaydi, qabziyatni kamaytiradi.5.2 Yurak uchun foydaliQon bosimini pasaytiradi, yurakni himoya qiladi.5.3 Immunitetni kuchaytiradiVitamin C va antioksidantlar organizmni mustahkamlaydi.5.4 Suyaklar uchun foydaliVitamin K suyaklarni mustahkamlaydi.5.5 Homiladorlikda foydaliFoliy kislotasi homila rivoji uchun muhim.5.6 Siydik haydovchi xususiyatOrtiqcha suyuqlikni chiqaradi, shishni kamaytiradi.5.7 Ozishga yordam beradiKam kaloriyali, parhez ovqat hisoblanadi.6. SARSABILNING ZARARLI TOMONLARIKo‘p iste’mol qilinsa:Allergiya chaqirishi mumkinBuyrak kasalligida ehtiyotGaz hosil qilishi mumkinQon suyultiruvchi dorilar bilan ehtiyot7. SARSABILNING OZIQ-OVQATDAGI AHAMIYATISarsabil quyidagi taomlarda ishlatiladi:SalatlarSho‘rvalarQovurilgan taomlarGarnirParhez ovqatlarYevropa oshxonasida keng qo‘llanadi8. SARSABIL YETISHTIRISHIqlim:Mo‘tadil iqlimda yaxshi o‘sadi.Tuproq:Yumshoq, unumdor tuproq.Ekish:Urug‘ yoki ildiz orqali.Sug‘orish:Me’yorida, ortiqcha suv zarar.Hosil:2–3 yilda hosil bera boshlaydi.9. SARSABILNI SAQLASHMuzlatkichda saqlashNam matoga o‘rab qo‘yish3–5 kun yangi turadiMuzlatib ham saqlash mumkin10. XALQ TABOBATIDA SARSABILSiydik haydovchi sifatidaBuyrak va siydik yo‘llari uchunShishni kamaytiradiHazmni yaxshilaydiQon tozalashga yordam beradi11. ILMIY TADQIQOTLARSarsabil tarkibidagi antioksidantlar:Yurak kasalliklari xavfini kamaytiradiYallig‘lanishga qarshi kurashadiImmunitetni oshiradiQarishni sekinlashtiradiSarsabil — sog‘lom ovqatlanishda muhim o‘rin tutadigan foydali sabzavot. U vitaminlar, minerallar va antioksidantlarga boy. Me’yorida iste’mol qilinganda yurak, hazm, suyak va umumiy sog‘liq uchun foydali
1. LAVLAGINING KELIB CHIQISHI VA TARIXILavlagining vatani O‘rta Yer dengizi hududi hisoblanadi. Dastlab faqat barglari iste’mol qilingan, keyinchalik ildiz qismi ham ishlatila boshlagan. Qadimgi rimliklar lavlagini dorivor o‘simlik sifatida qo‘llagan. O‘rta asrlarda esa u butun Yevropaga tarqalgan. Hozir lavlagi dunyoning ko‘p mamlakatlarida yetishtiriladi.Lavlagi (Beta vulgaris) — qadimdan oziq-ovqat va dorivor o‘simlik sifatida ishlatiladigan foydali ildizmeva hisoblanadi. Lavlagi tarkibida vitaminlar, minerallar, antioksidantlar va organizm uchun zarur biologik faol moddalar ko‘p. U nafaqat ovqat sifatida, balki xalq tabobatida ham keng qo‘llanadi. Lavlagi qon uchun foydali sabzavot sifatida mashhur.2. LAVLAGINING BOTANIK TAVSIFIOila: AmaranthaceaeIlmiy nomi: Beta vulgarisO‘simlik turi: ikki yillikIldizi: qizil, dumaloq yoki cho‘zilganBarglari: keng, yashil yoki qizg‘ishGullari: mayda, yashilUrug‘i: mayda donadorLavlagi birinchi yili ildizmeva hosil qiladi, ikkinchi yili urug‘ beradi.3. LAVLAGI TURLARI3.1 Qizil lavlagiEng mashhur turi. Oziq-ovqatda ishlatiladi.3.2 Shakar lavlagiAsosan shakar ishlab chiqarish uchun yetishtiriladi.3.3 Ozuqa lavlagiChorva uchun yem sifatida ishlatiladi.3.4 Bargli lavlagi (Mangold)Barglari iste’mol qilinadi, vitaminlarga boy.4. LAVLAGINING TARKIBILavlagi quyidagi foydali moddalarga boy:Vitamin B guruhiVitamin CFoliy kislotasiTemirKaliyMagniyKalsiyAntioksidantlarBetanin pigmenti5. LAVLAGINING FOYDALI XUSUSIYATLARI5.1 Qon uchun foydaliGemoglobinni oshirishga yordam beradi, kamqonlikda foydali.5.2 Yurak uchun foydaliQon bosimini pasaytiradi, qon aylanishini yaxshilaydi.5.3 Jigarni tozalaydiJigar faoliyatini yaxshilaydi, toksinlarni chiqaradi.5.4 Immunitetni kuchaytiradiOrganizmni kasalliklarga qarshi himoya qiladi.5.5 Ovqat hazm qilishni yaxshilaydiIchak faoliyatini yaxshilaydi, qabziyatni kamaytiradi.5.6 Antioksidant manbaiHujayralarni qarishdan himoya qiladi.5.7 Sportchilar uchun foydaliEnergiya beradi, chidamlilikni oshiradi.6. LAVLAGINING ZARARLI TOMONLARIKo‘p iste’mol qilinsa:Qand miqdori bor (diabetda ehtiyotkorlik bilan)Buyrak toshi bo‘lganlarda zararli bo‘lishi mumkinIch ketish chaqirishi mumkinAllergiya bo‘lishi mumkinQon bosimi juda past bo‘lsa ehtiyotkorlik bilan7. LAVLAGINING OZIQ-OVQATDAGI AHAMIYATILavlagi quyidagi taomlarda ishlatiladi:Salatlar (vinaigret)Sho‘rvalar (borsh)SharbatMarinadQovurmaParhez ovqatlar8. LAVLAGI SHARBATILavlagi sharbati juda foydali:Qonni tozalaydiQon bosimini tushiradiEnergiya beradiJigarni tozalaydiSportchilarga foydaliKuniga 100–200 ml ichish tavsiya etiladi.9. LAVLAGI YETISHTIRISHIqlim:Mo‘tadil iqlimda yaxshi o‘sadi.Tuproq:Unumdor, yumshoq tuproq.Ekish:Urug‘ orqali.Sug‘orish:Doimiy, lekin ortiqcha emas.Hosil:3–4 oyda yetiladi.10. LAVLAGINI SAQLASHSalqin joydaQuruq holdaQum ichida saqlash mumkinMuzlatkichda uzoq turadi11. XALQ TABOBATIDA LAVLAGIKamqonlikda lavlagi sharbatiJigar kasalligida foydaliIch qotishda yordam beradiShamollashda immunitetni oshiradiQon bosimida foydali12. ILMIY TADQIQOTLARLavlagi tarkibidagi betanin va antioksidantlar:Yurak kasalliklari xavfini kamaytiradiSaraton xavfini pasaytiradiQon aylanishini yaxshilaydiYallig‘lanishni kamaytiradiLavlagi — juda foydali va oziq-ovqat hamda dorivor ahamiyatga ega sabzavot. U qon, yurak, jigar va immunitet uchun muhim. Me’yorida iste’mol qilinganda sog‘liq uchun katta foyda beradi.
Yeryong'oq (yer yong'og'i)Yeryong'oq - bu tuproq ostida o'sadigan va dunyoning turli qit'alarida keng tarqalgan qimmatli o'simlik mahsulotidir. Bu mahsulot botanika jihatdan dukkakli o'simliklar oilasiga mansub bo'lib, uning ilmiy nomi Arachis hypogaeadir.Botanik xususiyatlari: Yeryong'oq o'simligining eng o'ziga xos xususiyati shundaki, gullab chiqqanidan so'ng uning gullari yer sathiga egiladi va meva tuproq ostida rivojlanadi. O'simlik 30-50 sm balandlikka yetadi va sariq rangli gullar hosil qiladi. Gullanish tugagach, gul poyasi cho'zilib, tuproqqa kirib boradi va u yerda yeryong'oqlar shakllanadi.Ozuqaviy qiymati: Yeryong'oq juda boy ozuqaviy tarkibga ega. Uning tarkibida 25-30% oqsil, 40-50% yog' va ko'plab vitaminlar (B guruhi vitaminlari, E vitamini) hamda minerallar (magniy, fosfor, sink, temir) mavjud. Shuningdek, u foydali yog' kislotalari, ayniqsa mononoʻtoʻyinmagan yog' kislotalari bilan boydir.FOYDALI TOMONLARI:Yurak-qon tomir salomatligi: Yeryong'oqdagi mononoʻtoʻyinmagan yog' kislotalari yomon xolesterinni (LDL) kamaytiradi va yaxshi xolesterinni (HDL) oshiradi. Bu yurak kasalliklari xavfini pasaytiradi va qon tomirlari elastikligini saqlaydi.Miyaning faoliyati: Yeryong'oq niatsin (B3 vitamini) va E vitamini bilan boy bo'lib, bu moddalar xotira va miyaning kognitiv faoliyatini yaxshilaydi. Muntazam iste'mol qilish Altsgeymer xastaligini oldini olishga yordam beradi.Vazn nazorati: Garchi kaloriyasi yuqori bo'lsa ham, yeryong'oq to'yimlilik hissini uzoq vaqt saqlaydi. Oqsil va tolalar tarkibi tufayli odam kamroq ovqat iste'mol qiladi va sog'lom vaznga erishishga yordam beradi.Qand kasalligiga qarshi: Yeryong'oq glikemik indeksi past mahsulot bo'lib, qondagi qand darajasini sekin oshiradi. Magniy tarkibi esa insulin sezgirligini yaxshilaydi va 2-tip qand kasalligi xavfini kamaytiradi.Energiya manbai: Sportchilar va jismoniy faol odamlar uchun ajoyib energiya manbai. Oqsil va sog'lom yog'lar mushaklarning tiklanishiga yordam beradi.Teri va soch salomatligi: E vitamini va biotin tarkibi terining yoshligini saqlaydi, sochlarni mustahkamlaydi va ularning o'sishini tezlashtiradi.ZARARLI TOMONLARI:Allergiya xavfi: Yeryong'oq eng keng tarqalgan va xavfli oziq-ovqat allergiyalaridan biridir. Ba'zi odamlarda anafilaktik shok kabi hayot uchun xavfli reaktsiyalar kelib chiqishi mumkin - nafas olish qiyinlashadi, tomog'i shishadi, terida toshmalar paydo bo'ladi.Aflatoksin zaharlanishi: Noto'g'ri saqlangan, namlik va issiqlikda saqlanishi natijasida yeryong'oqda mog'or paydo bo'ladi va aflatoksin deb ataladigan zaharli moddalar hosil bo'ladi. Bu moddalar jigar uchun juda zararli va uzoq muddatda saraton kasalligiga olib kelishi mumkin.Ortiqcha vazn muammosi: Yeryong'oq yuqori kaloriyali mahsulot (100 gramda taxminan 567 kaloriya). Haddan tashqari iste'mol qilish vazn ortishiga, semizlikka olib keladi.Oshqozon-ichak muammolari: Ko'p miqdorda yeryong'oq iste'mol qilish hazm qilish tizimiga og'irlik qiladi, kuchlanish, gazlar va ichak buzilishiga sabab bo'ladi. Ayniqsa qovurilgan va sho'rlangan yeryong'oq oshqozon yallig'lanishini kuchaytirishi mumkin.Qon bosimi muammosi: Sho'rlangan yeryong'oqda natriy miqdori yuqori bo'lib, bu gipertoniya (yuqori qon bosimi) kasalligi bor odamlar uchun xavflidir va surunkali buyrak kasalliklarini yomonlashtirishi mumkin.Artrit va yallig'lanish: Ba'zi tadqiqotlar ko'rsatishicha, yeryong'oqdagi omega-6 yog' kislotalari haddan ortiq bo'lsa, tanada yallig'lanish jarayonlarini kuchaytirishi va bo'g'im og'rig'ini kuchaytirishi mumkin.Tavsiya: Kuniga bir hovuch (30-40 gramm) yeryong'oq yetarli va foydali hisoblanadi. Xom yoki ozgina qovurilgan yeryong'oqni afzal ko'ring, sho'rlangan va qandli mahsulotlardan qoching.Ehtiyot choralari:Ba'zi odamlarda yeryong'oqqa allergiya kuchli bo'lishi mumkin, shuning uchun birinchi marta iste'mol qilganda ehtiyot bo'lish kerak. Bundan tashqari, noto'g'ri saqlangan yeryong'oqda aflatoksinlar (zaharli moddalar) paydo bo'lishi mumkin.
TarkibiKo‘k piyoz (yashil piyoz) juda foydali sabzavot bo‘lib, kundalik ovqatlanishda tez-tez ishlatiladi. Uning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:Ko‘k piyoz organizmni vitaminlar bilan boyitadi, ayniqsa C vitamini ko‘p bo‘lib, immunitetni mustahkamlaydi. U A vitamini tufayli ko‘z salomatligini yaxshilaydi va terini sog‘lom saqlaydi. Tarkibidagi K vitamini qon ivishini yaxshilaydi va suyaklar uchun foydali.ShamollashdaKo‘k piyoz antibakterial va antiseptik xususiyatga ega, shamollash va gripp paytida foyda beradi. U ishtahani ochadi, ovqat hazm qilishni yaxshilaydi va ichak faoliyatini rag‘batlantiradi. Oshqozon shirasi ajralishini kuchaytirib, ovqatning yaxshi hazm bo‘lishiga yordam beradi.Qon aylanish tizimini yaxshilashdaBu sabzavot qon aylanishini yaxshilaydi, xolesterinni kamaytirishga yordam beradi va yurak-qon tomir tizimi uchun foydalidir. Tarkibidagi kaliy yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Ko‘k piyoz qon bosimini me’yorlashtirishga ham yordam berishi mumkin.Ko‘k piyoz kam kaloriyali, parhez tutayotganlar uchun juda mos. U organizmdan toksinlarni chiqarishga yordam beradi. Shuningdek, yengil siydik haydovchi xususiyatga ega.Ko‘k piyozni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish oshqozoni sezgir odamlarda qorin dam bo‘lishi yoki jig‘ildon qaynashiga olib kelishi mumkin, shuning uchun me’yorida iste’mol qilish tavsiya etiladi.Ko‘k piyozning vitaminlari va minerallariKo‘k piyoz C vitaminiga juda boy bo‘lib, immunitetni mustahkamlaydi va shamollashdan himoya qiladi. A vitamini (beta-karotin) ko‘rish qobiliyatini yaxshilaydi, teri va shilliq qavatlarni sog‘lom saqlaydi. K vitamini suyaklarni mustahkamlaydi va qon ivishida muhim rol o‘ynaydi. B guruhi vitaminlari (B1, B2, B6) asab tizimini qo‘llab-quvvatlaydi va moddalar almashinuvini yaxshilaydi. Tarkibida kaliy, kalsiy, magniy, temir va fosfor mavjud bo‘lib, yurak, suyak va qon uchun foydalidir.Ko‘k piyozning foydalariKo‘k piyoz organizmni mikroblardan himoya qiladi, yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatadi. Ovqat hazm qilishni yaxshilab, ich qotishini kamaytiradi. Qon aylanishini faollashtiradi, xolesterin miqdorini pasaytirishga yordam beradi. Yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytiradi. Qon tarkibini yaxshilab, kamqonlikning oldini olishda foyda beradi. Ishtahani ochadi va ovqatdan yaxshi energiya olishga yordam beradi. Parhezda yurganlar uchun qulay, chunki u kam kaloriyali.Ko‘k piyozning zararli tomonlariHaddan tashqari ko‘p iste’mol qilinganda oshqozon shilliq qavatini bezovta qilishi mumkin. Gastrit, oshqozon yarasi yoki jigar kasalligi bor odamlar ehtiyot bo‘lishi kerak. Ba’zi odamlarda allergik reaksiya yoki qorin dam bo‘lishi kuzatiladi. Qon bosimi juda past bo‘lgan kishilar ko‘p iste’mol qilmasligi tavsiya etiladi.Iste’mol qilish bo‘yicha maslahatKo‘k piyozni yangi holda iste’mol qilish eng foydali. Uni salat, sho‘rva, tuxumli taomlar va ovqatlarga qo‘shish mumkin. Kuniga me’yorida — 30–50 gramm atrofida iste’mol qilish yetarli hisoblanadi.Ko‘k piyozning tarkibidagi faol moddalarKo‘k piyozda fitonsidlar ko‘p bo‘lib, ular bakteriya va viruslarni yo‘q qilish xususiyatiga ega. Flavonoidlar va antioksidantlar hujayralarni qarishdan himoya qiladi. Xlorofill moddasi qon tozalashga yordam beradi va gemoglobin miqdorini oshirishda foydalidir. Efir moylari esa ko‘k piyozga o‘ziga xos hid va shifobaxsh ta’sir beradi.Immunitet va shamollashda foydasiKo‘k piyoz muntazam iste’mol qilinganda organizmning himoya kuchini oshiradi. Yo‘tal, tomoq og‘rig‘i va burun bitishida foyda beradi. Asal bilan aralashtirib iste’mol qilinsa, tabiiy antibiotik vazifasini bajaradi.Qon va kamqonlikdaTarkibidagi temir va xlorofill qon ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlaydi. Kamqonlikda foydali bo‘lsa-da, uni C vitaminiga boy mahsulotlar bilan birga yeyish temirning yaxshi so‘rilishini ta’minlaydi.Ovqat hazm qilish tizimiga ta’siriKo‘k piyoz ichak peristaltikasini yaxshilaydi, foydali bakteriyalar ko‘payishiga yordam beradi. Yengil gijja haydovchi xususiyatga ham ega. Biroq oshqozoni nozik odamlarda achishish keltirib chiqarishi mumkin.Teri, soch va tirnoqlar uchunKo‘k piyoz tarkibidagi oltingugurt birikmalari soch ildizlarini mustahkamlaydi. Teridagi yallig‘lanish va mayda yaralarning bitishiga yordam beradi. Tirnoqlarni qattiqlashtiradi.Homilador va emizikli ayollar uchunMe’yorida iste’mol qilinganda foydali: folat (B9) homila rivoji uchun zarur. Ammo ko‘p yeyilsa ko‘ngil aynishi yoki jig‘ildon qaynashini kuchaytirishi mumkin, shuning uchun ehtiyotkorlik zarur.Xalq tabobatidaKo‘k piyoz sharbati hasharot chaqishida qichishishni kamaytirish uchun surtiladi. Sovuqda muzlashni oldini olish uchun oyoqqa surtib, paypoq kiyish odati ham bor (xalqona usul).Saqlash va tanlashYangi ko‘k piyoz barglari och yashil, shirador va so‘lib qolmagan bo‘lishi kerak. Muzlatkichda nam matoga o‘rab saqlansa, foydali xususiyatlari uzoqroq saqlanadi.
