ARAB XURMOSI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTArab xurmosi — qadim zamonlardan beri insoniyat tomonidan iste’mol qilinib kelinayotgan eng foydali va to‘yimli mevalardan biridir. U asosan issiq iqlimda o‘sadigan xurmo daraxtining mevasi bo‘lib, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika va Arab mamlakatlarida keng tarqalgan. Arab xurmosi ming yillar davomida nafaqat oziq-ovqat sifatida, balki dorivor mahsulot sifatida ham qadrlanib kelgan. Hozirgi kunda u dunyoning ko‘plab mamlakatlarida sevib iste’mol qilinadi.Xurmo daraxti baland bo‘yli, uzoq umr ko‘radigan daraxt hisoblanadi va ba’zan 20–30 metr balandlikkacha o‘sadi. Uning mevasi cho‘zinchoq shaklda bo‘lib, rangi och jigarrangdan to‘q jigarranggacha bo‘ladi. Arab xurmosi yumshoq, shirador va juda to‘yimli bo‘ladi. U yangi holda ham, quritilgan holda ham iste’mol qilinadi. Quritilgan xurmo uzoq saqlanish xususiyatiga ega bo‘lib, energiya manbai sifatida qadrlanadi.Arab xurmosi tarkibida ko‘plab foydali moddalar mavjud. U vitaminlar (A, B guruhi, C), kaliy, magniy, temir, fosfor, tolalar va tabiiy shakar (glyukoza, fruktoza) ga boy. Shu sababli u tez energiya beradi, organizmni mustahkamlaydi va umumiy sog‘liq uchun foydali hisoblanadi.ARAB XURMOSINING FOYDALI XUSUSIYATLARIArab xurmosi organizm uchun juda foydali meva hisoblanadi. Avvalo, u kuchli energiya manbai bo‘lib, tanani tez quvvatlantiradi. Charchoq, holsizlik va kuchsizlanishda xurmo iste’mol qilish foydali. U sportchilar va jismoniy mehnat qiladigan insonlar uchun ayniqsa foydalidir.Xurmo yurak va qon tomir tizimi uchun juda foydali. Undagi kaliy yurak faoliyatini mustahkamlaydi, qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi va yurak urishini tartibga soladi. Shuningdek, xurmo qon aylanishini yaxshilaydi va organizmni foydali minerallar bilan ta’minlaydi.Arab xurmosi hazm tizimi uchun ham foydali. Undagi tolalar ichak faoliyatini yaxshilaydi, qabziyatni kamaytiradi va ichaklarni tozalashga yordam beradi. Xurmo oshqozonni tinchlantiradi va hazmni yengillashtiradi.Immunitetni mustahkamlashda ham xurmo muhim rol o‘ynaydi. U organizmni vitamin va antioksidantlar bilan boyitadi, shamollash va infeksiyalarga qarshi kurashishda yordam beradi. Xurmo muntazam iste’mol qilinsa, organizmning umumiy qarshiligi oshadi.Xurmo suyaklar uchun ham foydali. Undagi kalsiy va fosfor suyaklarni mustahkamlaydi, tishlarni sog‘lom saqlashga yordam beradi. Shuningdek, xurmo asab tizimini tinchlantiradi, stressni kamaytiradi va uyquni yaxshilaydi.QAYSI KASALLIKLARGA SHIFOArab xurmosi ko‘plab kasalliklarda foydali oziq hisoblanadi. U kamqonlikda foydali, chunki tarkibida temir moddasi mavjud bo‘lib, qon hosil bo‘lishiga yordam beradi. Xurmo kamqonlikdan aziyat chekadigan insonlarga tavsiya etiladi.Yurak kasalliklarida ham xurmo foydali. U yurak mushagini mustahkamlaydi, qon tomirlarni qo‘llab-quvvatlaydi va yurak faoliyatini yaxshilaydi. Qon bosimi muammolarida ham xurmo foydali hisoblanadi.Hazm tizimi muammolarida xurmo yaxshi yordam beradi. Qabziyat, ichak sustligi va hazm buzilishida xurmo ichaklarni faol ishlashiga yordam beradi. U oshqozonni yumshoq tozalaydi va ichak faoliyatini me’yorlashtiradi.Holsizlik va quvvat yetishmasligida xurmo tez energiya beradi. U kasallikdan keyingi tiklanish davrida ham foydali. Shuningdek, xurmo immunitetni oshiradi va organizmni mustahkamlaydi.ARAB XURMOSINING ZARARLI TOMONLARIArab xurmosi foydali bo‘lishiga qaramay, uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Chunki unda tabiiy shakar miqdori ko‘p. Juda ko‘p iste’mol qilinsa, vazn ortishi yoki qonda shakar miqdori oshishi mumkin. Shu sababli qandli diabeti bor insonlar xurmoni ehtiyotkorlik bilan iste’mol qilishi kerak.Ba’zi insonlarda xurmo allergik reaksiya yoki oshqozon bezovtaligini keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish ich ketishiga sabab bo‘lishi mumkin.ARAB XURMOSINING TURLARIArab xurmosining ko‘plab turlari mavjud bo‘lib, ular hajmi, rangi, shirinligi va yumshoqligiga qarab farqlanadi. Ba’zi turlari juda yumshoq va shirador bo‘lsa, ayrimlari qattiqroq va kamroq shirin bo‘ladi. Eng mashhur turlari yumshoq, karamelga o‘xshash ta’mli xurmolar bo‘lib, ular ko‘pincha yangi holda iste’mol qilinadi.Quritilgan xurmo turlari ham mavjud bo‘lib, ular uzoq saqlanadi va energiya manbai sifatida ishlatiladi. Ayrim yirik navlari juda to‘yimli bo‘lib, tarkibida shakar va minerallar ko‘p bo‘ladi. Har bir xurmo turi o‘ziga xos ta’m va foydali xususiyatlarga ega.EHTIYOT CHORALARIArab xurmosini me’yorida iste’mol qilish muhim. Kuniga o‘rtacha 3–5 dona iste’mol qilish yetarli hisoblanadi. Qandli diabet, ortiqcha vazn yoki oshqozon muammosi bor insonlar xurmoni ko‘p iste’mol qilmasligi kerak. Agar allergiya yoki noqulaylik sezilsa, iste’molni to‘xtatish tavsiya etiladi.Arab xurmosi — juda to‘yimli, shifobaxsh va foydali mevalardan biridir. U organizmga energiya beradi, yurak va hazm tizimini mustahkamlaydi, immunitetni oshiradi va umumiy sog‘liqni yaxshilaydi. To‘g‘ri va me’yorida iste’mol qilinsa, arab xurmosi sog‘liq uchun katta foyda keltiradi. Shu sababli u kundalik ratsionda foydali tabiiy oziq sifatida muhim o‘rin egallaydi.
Аrab xurmosi mineral va vitaminlarga judayam boy. Uning tarkibida mavjud bo'lgan, organizmga kerakli 23 ta aminokislota boshqa mevalarda uchramaydi. Аrab xurmosini doimiy ravishda, kuniga kamida 3-4 dona eb turilsa, ko'p kasalliklarga davo bo'lishi isbotlangan.Bu mevadan kuniga 3-4 ta eyish tanangizni yoshartiradi. Bu meva ovqat hazm qilishni yaxshilaydi, yurakda qon aylanishini meʼyorga keltiradi. Xolesterinni kamaytiradi. Аrab xurmosi ishtahani pasaytiradi. Oq shakar o'rnini bosadi, ozishda yordam beradi. U temirga boy, 100 gramida odam organizmidagi temirning bir sutkalik meʼyorining 11 foizini saqlaydi.U kamqonlikda ham katta foyda beradi. Kaliyga boy. Xurmo insulьt xavfini 40 foizga kamaytiradi. Unda fosfor, kalьцiy ko'p. Bu esa miya va ichaklar faoliyati uchun juda foydali. Bu meva ich qotishida dori bo'ladi. Bunda tungi uyqu oldidan bir piyola qaynagan suv bilan 2-3 ta meva eyiladi.Jinsiy ojizlikda xurmo echki suti bilan birga eyilsa shifo bo'ladi. U yuqori qon bosimini tushiradi.5-6 ta xurmoda 80 mg magniy bor va bu qon tomirlarini kengaytiradi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki 370 mg magniy inson uchun kunlik meʼyor hisoblanadi. Bu miqdor qon bosimini bir meʼyorda ushlab turadi. Xurmo qarishni oldini oladi. U tug'ruqdan keyin ham foydali, u sutni ko'paytiradi.Olmada mis va rux ko'p bo'lsa, xurmoda natriy, kaliy, magniy, kalьцiy va temir ko'proq. Xurmo mevalari oshqozon-ichak trakti, jigar, teri va jinsiy aʼzolar faoliyatini yaxshilash uchun xizmat qiladi.Xurmo mevasi xuddi qovoq, o'rik va boshqa sariq-olovrang mevalar hamda sabzavotlar kabi yosh bilan bog'liq o'simtalarning o'sishiga to'sqinlik qiladi. Xurmo mevasi tarkibida juda kuchli antioksidant moddasi hisoblanuvchi yuqori miqdordagi beta-karotin mavjud. U hujayra tuzilmalarini buzuvchi erkin radikallar bilan kurashadi.100 gramm mahsulot 305 kkal (kilokaloriya) bo'lib, undagi oqsillar 2,2 gr. yog' 0,2 gr. uglevodlar 71,9 gr.ni tashkil etadi.Xurmo tarkibida 60-65 foiz uglevod bo'lgan yagona meva turi sanaladi. Mahsulotning ftorga boyligi tishlarni kariesdan himoya qiladi va tarkibidagi selen yurak xastaliklari xavfini oldini oladi. Meva tarkibida 23 turdagi aminokislotalar hamda pektin, А provitamini, V guruhiga kiruvchi vitaminlar mavjud. Shuningdek, uning tarkibida rux, temir, magniy, kaliy, marganeц, alьyuminiy, natriy, kobalьt, kadmiy, bor kabi mikroelementlar va minerallar uchraydi. Xurmoning eng foydali xususiyatlardan biri uning tarkibida xolesterin moddasi mavjud emas.U aqliy qobiliyatni rivojlantirib, ish surʼatini oshirish xususiyatiga ega. Mazkur meva isteʼmol qilinganda, insonning nafaqat ichki organizmi, balki tashqi go'zalligiga ham o'z taʼsirini ko'rsatadi. Foli kislotasi va E vitaminiga boyligi sabab, u sochlar ildizini mustahkamlab, tirnoqlarning sinuvchanligini oldini oladi hamda organizmdagi yo'qotilgan kaliy o'rnini tiklaydi. Mazkur meva yurak qon-tomir kasalliklari, xavfli o'sma, sil, aritmiya, gipertoniya (qon bosimining yuqori bo'lishi) bilan bog'liq kasalliklarda tavsiya etiladi.Аrab xurmosining (baʼzi manbalarda eron xurmosi deb ham ataladi) yangi uzib olingan turi o'zining silliqligi, har qanday qatlamlardan xoliligi bilan ajralib turadi. Uning mevasi sersuv bo'ladi, ammo quritilgan xurmochalik shirin bo'lmaydi.Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam sevgan mevalardan biri xurmo bo'lgan. Inson vujudiga oshqozon osti bezida insulinning bir maromda ajralishini taʼminlashga yordam beradi va shu tariqa qondagi qand miqdorining oshib yo tushib ketmasligiga hissa qo'shadi. Shuningdek, yukli ayollarda dard kelishini engillashtiradi. Bu xislat Maryam surasida (23, 24, 25-oyatlar) quyidagicha ifoda etilgan. “Bas, to'lg'oq dardi uni bir xurmo daraxti tubiga olib bordi va u dedi: «Qani edi, mana shundan (tug'ishdan) oldin o'lib, butunlay unutilib ketsam”. “Shunda (xurmo daraxtining) ostidan (Jabroil) nido qildi: «G'amgin bo'lma, Robbing (oyoq) ostingdan bir ariq oqizib qo'ydi”. “(Mana shu qurib qolgan) xurmo shoxini silkitgin, toki u (Mening qudratim bilan) senga yangi xurmo mevalarini to'ksin!”.
