1. LAVLAGINING KELIB CHIQISHI VA TARIXILavlagining vatani O‘rta Yer dengizi hududi hisoblanadi. Dastlab faqat barglari iste’mol qilingan, keyinchalik ildiz qismi ham ishlatila boshlagan. Qadimgi rimliklar lavlagini dorivor o‘simlik sifatida qo‘llagan. O‘rta asrlarda esa u butun Yevropaga tarqalgan. Hozir lavlagi dunyoning ko‘p mamlakatlarida yetishtiriladi.Lavlagi (Beta vulgaris) — qadimdan oziq-ovqat va dorivor o‘simlik sifatida ishlatiladigan foydali ildizmeva hisoblanadi. Lavlagi tarkibida vitaminlar, minerallar, antioksidantlar va organizm uchun zarur biologik faol moddalar ko‘p. U nafaqat ovqat sifatida, balki xalq tabobatida ham keng qo‘llanadi. Lavlagi qon uchun foydali sabzavot sifatida mashhur.2. LAVLAGINING BOTANIK TAVSIFIOila: AmaranthaceaeIlmiy nomi: Beta vulgarisO‘simlik turi: ikki yillikIldizi: qizil, dumaloq yoki cho‘zilganBarglari: keng, yashil yoki qizg‘ishGullari: mayda, yashilUrug‘i: mayda donadorLavlagi birinchi yili ildizmeva hosil qiladi, ikkinchi yili urug‘ beradi.3. LAVLAGI TURLARI3.1 Qizil lavlagiEng mashhur turi. Oziq-ovqatda ishlatiladi.3.2 Shakar lavlagiAsosan shakar ishlab chiqarish uchun yetishtiriladi.3.3 Ozuqa lavlagiChorva uchun yem sifatida ishlatiladi.3.4 Bargli lavlagi (Mangold)Barglari iste’mol qilinadi, vitaminlarga boy.4. LAVLAGINING TARKIBILavlagi quyidagi foydali moddalarga boy:Vitamin B guruhiVitamin CFoliy kislotasiTemirKaliyMagniyKalsiyAntioksidantlarBetanin pigmenti5. LAVLAGINING FOYDALI XUSUSIYATLARI5.1 Qon uchun foydaliGemoglobinni oshirishga yordam beradi, kamqonlikda foydali.5.2 Yurak uchun foydaliQon bosimini pasaytiradi, qon aylanishini yaxshilaydi.5.3 Jigarni tozalaydiJigar faoliyatini yaxshilaydi, toksinlarni chiqaradi.5.4 Immunitetni kuchaytiradiOrganizmni kasalliklarga qarshi himoya qiladi.5.5 Ovqat hazm qilishni yaxshilaydiIchak faoliyatini yaxshilaydi, qabziyatni kamaytiradi.5.6 Antioksidant manbaiHujayralarni qarishdan himoya qiladi.5.7 Sportchilar uchun foydaliEnergiya beradi, chidamlilikni oshiradi.6. LAVLAGINING ZARARLI TOMONLARIKo‘p iste’mol qilinsa:Qand miqdori bor (diabetda ehtiyotkorlik bilan)Buyrak toshi bo‘lganlarda zararli bo‘lishi mumkinIch ketish chaqirishi mumkinAllergiya bo‘lishi mumkinQon bosimi juda past bo‘lsa ehtiyotkorlik bilan7. LAVLAGINING OZIQ-OVQATDAGI AHAMIYATILavlagi quyidagi taomlarda ishlatiladi:Salatlar (vinaigret)Sho‘rvalar (borsh)SharbatMarinadQovurmaParhez ovqatlar8. LAVLAGI SHARBATILavlagi sharbati juda foydali:Qonni tozalaydiQon bosimini tushiradiEnergiya beradiJigarni tozalaydiSportchilarga foydaliKuniga 100–200 ml ichish tavsiya etiladi.9. LAVLAGI YETISHTIRISHIqlim:Mo‘tadil iqlimda yaxshi o‘sadi.Tuproq:Unumdor, yumshoq tuproq.Ekish:Urug‘ orqali.Sug‘orish:Doimiy, lekin ortiqcha emas.Hosil:3–4 oyda yetiladi.10. LAVLAGINI SAQLASHSalqin joydaQuruq holdaQum ichida saqlash mumkinMuzlatkichda uzoq turadi11. XALQ TABOBATIDA LAVLAGIKamqonlikda lavlagi sharbatiJigar kasalligida foydaliIch qotishda yordam beradiShamollashda immunitetni oshiradiQon bosimida foydali12. ILMIY TADQIQOTLARLavlagi tarkibidagi betanin va antioksidantlar:Yurak kasalliklari xavfini kamaytiradiSaraton xavfini pasaytiradiQon aylanishini yaxshilaydiYallig‘lanishni kamaytiradiLavlagi — juda foydali va oziq-ovqat hamda dorivor ahamiyatga ega sabzavot. U qon, yurak, jigar va immunitet uchun muhim. Me’yorida iste’mol qilinganda sog‘liq uchun katta foyda beradi.
Lavlagi (qizil lavlagi)Foydali va shifobaxsh sabzavotlardan biri bo‘lib, uning xususiyatlari qadimdan xalq tabobatida ham, zamonaviy ovqatlanishda ham yuqori baholanadi. Lavlagi tarkibida A, B guruhi (B1, B2, B6), C va PP vitaminlari ko‘p bo‘lib, organizmni mustahkamlaydi. Undagi temir moddasi kamqonlikning oldini olishga yordam beradi va qonni tozalashda muhim rol o‘ynaydi. Lavlagi qon aylanishini yaxshilaydi, gemoglobin miqdorini oshiradi. Tarkibidagi foliy kislotasi homilador ayollar uchun foydali bo‘lib, homila rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Lavlagi jigar faoliyatini yaxshilaydi, toksin va zararli moddalarni tanadan chiqarishga yordam beradi. Undagi betain moddasi yog‘ almashinuvini tezlashtiradi va jigarda yog‘ to‘planishining oldini oladi. Ovqat hazm qilish tizimi uchun ham foydali bo‘lib, ich qotishini kamaytiradi, ichak faoliyatini faollashtiradi. Lavlagi tolaga boy bo‘lgani uchun ichaklarni tozalaydi.Yurak-qon tizimi uchunQizil lavlagi yurak-qon tomir tizimi uchun foydali, qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi. Undagi kaliy va magniy yurak mushaklarini mustahkamlaydi. Lavlagi immunitetni oshiradi, shamollash va virusli kasalliklarga qarshi kurashishda yordam beradi. Antioksidantlarga boyligi sababli qarishni sekinlashtiradi.Lavlagi teri va soch salomatligidaTerini tozalaydi va rangini yaxshilaydi. U organizmga quvvat beradi, charchoqni kamaytiradi. Sport bilan shug‘ullanuvchilar uchun ham foydali, chunki bardoshlilikni oshiradi. Lavlagi xom, qaynatilgan yoki sharbat holida iste’mol qilinishi mumkin. Umuman olganda, lavlagi kundalik ovqat ratsionida bo‘lishi kerak bo‘lgan juda foydali va ko‘p xususiyatlarga ega sabzavotdir.Zararli xususiyatlariLavlagi juda foydali bo‘lsa-da, ayrim holatlarda zararli tomonlari ham mavjud. Uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish oshqozon va ichaklarda noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Lavlagi ich ketishini kuchaytirishi ehtimoli bor, shuning uchun ich ketishga moyil odamlar ehtiyot bo‘lishi kerak.Lavlagi tarkibida oksalat kislotasi bo‘lgani sababli buyrak toshlari (ayniqsa oksalat toshlari) bor kishilar uchun zararli bo‘lishi mumkin. Qandli diabet bilan og‘riganlar lavlagini ko‘p iste’mol qilmasligi lozim, chunki unda tabiiy shakar miqdori nisbatan yuqori.Lavlagi qon bosimini pasaytirishi mumkin, shuning uchun qon bosimi past (gipotoniya) bo‘lgan odamlar uni me’yorida yeyishi kerak. Xom lavlagi oshqozoni sezgir odamlar uchun qiyin hazm bo‘lishi, qorin dam bo‘lishi va og‘riq keltirib chiqarishi mumkin.Lavlagi sharbatini ko‘p ichish bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi yoki holsizlikka olib kelishi mumkin. Ba’zi odamlarda allergik reaksiya – terida qichishish yoki toshma chaqirishi ehtimoli bor. Lavlagi siydik va najas rangini qizil rangga o‘zgartirishi mumkin, bu ba’zan odamni cho‘chitadi (bu holat zararsiz, lekin e’tiborli bo‘lish kerak).Oshqozon yarasi, gastritning kuchaygan davrida lavlagini xom holda iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Kichik bolalarga ham lavlagini ko‘p miqdorda berish to‘g‘ri emas. Umuman olganda, lavlagi foydali bo‘lsa ham, me’yor bilan va sog‘liq holatini inobatga olib iste’mol qilinganda eng yaxshi samara beradi.
