Zaytunning xususiyatlari
Zaytun haqida
Zaytun (Olea europaea) — qadim zamonlardan beri insoniyat tomonidan yetishtiriladigan eng foydali daraxtlardan biridir. Zaytun mevasi va zaytun moyi oziq-ovqat, tibbiyot va kosmetikada keng qo‘llaniladi. Zaytun daraxti uzoq umr ko‘radi va tinchlik hamda baraka ramzi hisoblanadi. U asosan O‘rta Yer dengizi mamlakatlarida yetishtiriladi.
1. ZAYTUNNING KELIB CHIQISHI VA TARIXI
Zaytunning vatani O‘rta Yer dengizi hududi (Gretsiya, Turkiya, Suriya, Falastin) deb hisoblanadi. Qadimgi yunon va rimliklar zaytun moyini oltindan qimmat deb bilgan. Zaytun daraxti tinchlik ramzi sifatida qadrlangan. Ming yillar davomida zaytun inson oziq-ovqatining muhim qismi bo‘lib kelgan.
2. ZAYTUNNING BOTANIK TAVSIFI
Oila: Oleaceae
Ilmiy nomi: Olea europaea
O‘simlik turi: doim yashil daraxt
Bo‘yi: 5–15 metr
Barglari: uzun, kumush-yashil
Mevasi: danakli, yumaloq
Rangi: yashil, qora, binafsha
Zaytun daraxti 1000 yilgacha yashashi mumkin.
3. ZAYTUNNING TURLARI
3.1 Yashil zaytun
Hali to‘liq pishmagan mevasi. Ta’mi biroz nordon va qattiq.
3.2 Qora zaytun
To‘liq pishgan mevasi. Yog‘ miqdori ko‘proq, yumshoqroq.
3.3 Stol zaytuni
To‘g‘ridan-to‘g‘ri iste’mol qilish uchun.
3.4 Moyli zaytun
Asosan zaytun moyi ishlab chiqarish uchun yetishtiriladi.
4. ZAYTUNNING TARKIBI
Zaytun va zaytun moyi quyidagi foydali moddalarga boy:
Vitamin E
Vitamin A
Vitamin K
Temir
Kalsiy
Kaliy
Omega-9 yog‘ kislotalari
Antioksidantlar
Polifenollar
5. ZAYTUNNING FOYDALI XUSUSIYATLARI
5.1 Yurak uchun foydaliZaytun moyi yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytiradi.
5.2 Antioksidant manbai
Hujayralarni qarishdan himoya qiladi.
5.3 Qon bosimini me’yorlashtiradi
Qon aylanishini yaxshilaydi.
5.4 Teri va soch uchun foydali
Zaytun moyi terini namlaydi, sochni mustahkamlaydi.
5.5 Immunitetni kuchaytiradi
Organizmni kasalliklarga qarshi himoya qiladi.
5.6 Hazmni yaxshilaydi
Ichak faoliyatini yaxshilaydi, qabziyatni kamaytiradi.
5.7 Yallig‘lanishga qarshi
Bo‘g‘im og‘riqlari va yallig‘lanishni kamaytiradi.
6. ZAYTUNNING ZARARLI TOMONLARI
Ortiqcha iste’mol qilinsa:
Semirishga olib kelishi mumkin (yog‘li mahsulot)
Tuzli zaytun qon bosimini oshirishi mumkin
Allergiya chaqirishi mumkin
Oshqozon bezovta bo‘lishi mumkin.
7. ZAYTUNNING OZIQ-OVQATDAGI AHAMIYATI
Zaytun va zaytun moyi:
Salatlar
Souslar
Pizza va fast food
Go‘shtli taomlar
Non va pishiriqlar
Parhez ovqatlarda
keng ishlatiladi.
Zaytun — eng foydali va qadimiy o‘simliklardan biridir. U oziq-ovqat, tibbiyot va kosmetikada keng qo‘llaniladi. Me’yorida iste’mol qilinganda yurak, teri, hazm va umumiy sog‘liq uchun juda foydali. Zaytun moyi esa sog‘lom yog‘ manbai hisoblanadi.
8. ZAYTUN MOYI
Zaytun moyi eng foydali o‘simlik moylaridan biri hisoblanadi.
Turlari:
Extra virgin (eng sifatli)
Virgin
Tozalangan (refined)
Foydasi:
Yurakni himoya qiladi
Xolesterinni kamaytiradi
Terini yosh saqlaydi
Sochni mustahkamlaydi
9. ZAYTUN YETISHTIRISH
Iqlim:
Issiq va quruq iqlimda yaxshi o‘sadi.
Tuproq:
Yengil va yaxshi drenajli tuproq.
Sug‘orish:
Kam suv talab qiladi.
Hosil:
5–7 yilda hosil bera boshlaydi.
10. ZAYTUNNI SAQLASH
Quruq va salqin joyda
Shisha idishda
Quyoshdan himoyalangan
Muzlatkichda uzoq saqlanadi
11. XALQ TABOBATIDA ZAYTUN
Yurak kasalliklarida zaytun moyi
Ich qotishda 1 qoshiq zaytun moyi
Teri quriganda surtiladi
Soch to‘kilganda ishlatiladi
12. ILMIY TADQIQOTLAR
Zaytun tarkibida:
Olein kislotasi
Polifenollar
Antioksidantlar
mavjud bo‘lib, ular:
Saraton xavfini kamaytiradi
Yurakni himoya qiladi
Yallig‘lanishni kamaytiradi
