Tarkibi va ozuqaviy qiymatiAsosiy tarkibiy qismlar (100 gramm quruq grechkada):Makroelementlar:Oqsil: 12-13 gramm (yuqori sifatli, barcha muhim aminokislotalarni o'z ichiga oladi)Uglevodlar: 70-72 gramm (murakkab uglevodlar)Yog':3-3.5 grammTolalar: 10-11 grammKaloriyaligi: 340-345 kkalVitamin va minerallar:B guruhi vitaminlari (B1, B2, B3, B6, B9)E vitaminiTemir: kunlik normaning 15-20%Magniy: kunlik normaning 60-70%Fosfor, kaliy, sink, misMarganes: kunlik normaning 85%Grechkaning foydali xususiyatlari1. Qon aylanishi uchunGrechkada rutin (vitamin P) ko'p bo'lib, u qon tomirlarini mustahkamlaydi, qon bosimini tartibga solishga yordam beradi va yurak-qon tomir kasalliklarini oldini oladi.2. Qandli diabet uchun qulayGrechkaning glikemik indeksi past (50-55), shuning uchun qondagi qand darajasini sekin ko'taradi. Diabet bilan og'rigan odamlar uchun juda foydali mahsulot.3. Hazm tizimi uchunYuqori tola miqdori tufayli ichak faoliyatini yaxshilaydi, ich qotishlikni bartaraf etadi va me'da-ichak tizimini tozalaydi.4. Og'irlikni kamaytirishUzoq vaqt to'yimlilik hissi beradi, metabolizmni tezlashtiradi va organizmdagi ortiqcha suyuqlikni chiqarishga yordam beradi.5. Anemiya (qonsizlik) bilan kurashadiTemir va folat kislotasi bilan boy bo'lganligi tufayli qon hosil bo'lishini yaxshilaydi.6. Jigar uchun foydaliJigar yog'lanishining oldini oladi, organizmdan toksinlarni chiqarishga yordam beradi.7. Gluten yo'qTseliakiya (gluten intoleransiyasi) kasalligi bo'lgan odamlar uchun mukammal alternativ mahsulot.8. Teri va soch uchunB guruhi vitaminlari va minerallar teri holatini yaxshilaydi, soch to'kilishini kamaytiradi.Grechkaning zararli tomonlari va ogohlantirish1. Haddan tashqari iste'mol qilishKuniga 150-200 grammdan ortiq iste'mol qilish:Gaz to'planishi va shishishga olib kelishi mumkinIchak bezovtaligini keltirib chiqarishi mumkin2. AllergiyaBa'zi odamlarda grechkaga allergiya bo'lishi mumkin (ayniqsa Yaponiya va Koreyadа keng tarqalgan). Alomatlari: qichishish, nafas olishda qiyinchilik, oshqozon buzilishi.3. Qon ivishiga ta'siriRutin qonni suyultiruvchi dorilar bilan birgalikda ishlatilganda ta'sirni kuchaytirishi mumkin. Antikoagulyantlar qabul qilayotgan odamlar ehtiyot bo'lishlari kerak.4. Past qon bosimiGipotaniyasi (past qon bosimi) bo'lgan odamlar ehtiyot bo'lishlari kerak, chunki grechka qon bosimini yanada pasaytirishi mumkin.5. Buyrak kasalliklariOg'ir buyrak kasalliklari bo'lganda grechkadagi yuqori oqsil miqdori yukni oshirishi mumkin.6. Bir xil ovqatlanishFaqat grechka dietasi organizmda boshqa muhim ozuqa moddalarining yetishmasligiga olib keladi.Qanday tayyorlash kerak?Asosiy tayyorlash usullari:1. Klassik pishirish:Grechkani yuvib, 1:2 nisbatida suv qo'shing (1 stakan grechka - 2 stakan suv)Qaynatib, olovni pasaytiring15-20 daqiqa bug'da pishiringTuz va yog' ta'bga ko'ra2. Qaynatmasdan tayyorlash (foydali moddalar ko'proq saqlanadi):Grechkani yuvib, issiq suv quying2-3 soat yoki kechasi qoldiringSuvni suzib oling va iste'mol qiling3. Qovurish:Ozgina yog'da piyoz bilan qovurish mumkinSaqlash qoidalariQuruq, salqin joyda saqlangHavo o'tkazmaydigan idishda saqlash yaxshiNamlikdan himoyalangMuddati: 12-18 oyPishirilgan grechka muzlatgichda 3-4 kun saqlanadiKimlar iste'mol qilishi tavsiya etiladi?Qandli diabet bilan og'riganlarOrtiqcha vazni bo'lganlarYurak-qon tomir kasalliklari bo'lganlarAnemiya bilan og'riganlarHomilador ayollarSportchilarO'sib kelayotgan bolalarGrechka iste'mol qilishda ehtiyot choralari1. Miqdorni nazorat qilishKunlik me'yor:Sog'lom odamlar uchun: 150-200 gramm pishgan grechkaBolalar uchun: 100-150 grammDietada bo'lganlar uchun: 200-250 grammHaddan oshirmaslik: Bir vaqtning o'zida ko'p miqdorda iste'mol qilish ichak muammolariga olib keladiXulosaGrechka - bu juda foydali, to'yimli va arzon mahsulot. Uning tarkibida ko'plab vitamin va minerallar bor. To'g'ri va o'lchovli iste'mol qilinganda salomatlikka katta foyda keltiradi. Biroq, har qanday mahsulot kabi, haddan tashqari iste'mol qilish yoki maxsus kasalliklar mavjud bo'lganda ehtiyot bo'lish kerak. Muvozanatlashgan ovqatlanish doim eng yaxshi yo'l hisoblanadi.
Yeryong'oq (yer yong'og'i)Yeryong'oq - bu tuproq ostida o'sadigan va dunyoning turli qit'alarida keng tarqalgan qimmatli o'simlik mahsulotidir. Bu mahsulot botanika jihatdan dukkakli o'simliklar oilasiga mansub bo'lib, uning ilmiy nomi Arachis hypogaeadir.Botanik xususiyatlari: Yeryong'oq o'simligining eng o'ziga xos xususiyati shundaki, gullab chiqqanidan so'ng uning gullari yer sathiga egiladi va meva tuproq ostida rivojlanadi. O'simlik 30-50 sm balandlikka yetadi va sariq rangli gullar hosil qiladi. Gullanish tugagach, gul poyasi cho'zilib, tuproqqa kirib boradi va u yerda yeryong'oqlar shakllanadi.Ozuqaviy qiymati: Yeryong'oq juda boy ozuqaviy tarkibga ega. Uning tarkibida 25-30% oqsil, 40-50% yog' va ko'plab vitaminlar (B guruhi vitaminlari, E vitamini) hamda minerallar (magniy, fosfor, sink, temir) mavjud. Shuningdek, u foydali yog' kislotalari, ayniqsa mononoʻtoʻyinmagan yog' kislotalari bilan boydir.FOYDALI TOMONLARI:Yurak-qon tomir salomatligi: Yeryong'oqdagi mononoʻtoʻyinmagan yog' kislotalari yomon xolesterinni (LDL) kamaytiradi va yaxshi xolesterinni (HDL) oshiradi. Bu yurak kasalliklari xavfini pasaytiradi va qon tomirlari elastikligini saqlaydi.Miyaning faoliyati: Yeryong'oq niatsin (B3 vitamini) va E vitamini bilan boy bo'lib, bu moddalar xotira va miyaning kognitiv faoliyatini yaxshilaydi. Muntazam iste'mol qilish Altsgeymer xastaligini oldini olishga yordam beradi.Vazn nazorati: Garchi kaloriyasi yuqori bo'lsa ham, yeryong'oq to'yimlilik hissini uzoq vaqt saqlaydi. Oqsil va tolalar tarkibi tufayli odam kamroq ovqat iste'mol qiladi va sog'lom vaznga erishishga yordam beradi.Qand kasalligiga qarshi: Yeryong'oq glikemik indeksi past mahsulot bo'lib, qondagi qand darajasini sekin oshiradi. Magniy tarkibi esa insulin sezgirligini yaxshilaydi va 2-tip qand kasalligi xavfini kamaytiradi.Energiya manbai: Sportchilar va jismoniy faol odamlar uchun ajoyib energiya manbai. Oqsil va sog'lom yog'lar mushaklarning tiklanishiga yordam beradi.Teri va soch salomatligi: E vitamini va biotin tarkibi terining yoshligini saqlaydi, sochlarni mustahkamlaydi va ularning o'sishini tezlashtiradi.ZARARLI TOMONLARI:Allergiya xavfi: Yeryong'oq eng keng tarqalgan va xavfli oziq-ovqat allergiyalaridan biridir. Ba'zi odamlarda anafilaktik shok kabi hayot uchun xavfli reaktsiyalar kelib chiqishi mumkin - nafas olish qiyinlashadi, tomog'i shishadi, terida toshmalar paydo bo'ladi.Aflatoksin zaharlanishi: Noto'g'ri saqlangan, namlik va issiqlikda saqlanishi natijasida yeryong'oqda mog'or paydo bo'ladi va aflatoksin deb ataladigan zaharli moddalar hosil bo'ladi. Bu moddalar jigar uchun juda zararli va uzoq muddatda saraton kasalligiga olib kelishi mumkin.Ortiqcha vazn muammosi: Yeryong'oq yuqori kaloriyali mahsulot (100 gramda taxminan 567 kaloriya). Haddan tashqari iste'mol qilish vazn ortishiga, semizlikka olib keladi.Oshqozon-ichak muammolari: Ko'p miqdorda yeryong'oq iste'mol qilish hazm qilish tizimiga og'irlik qiladi, kuchlanish, gazlar va ichak buzilishiga sabab bo'ladi. Ayniqsa qovurilgan va sho'rlangan yeryong'oq oshqozon yallig'lanishini kuchaytirishi mumkin.Qon bosimi muammosi: Sho'rlangan yeryong'oqda natriy miqdori yuqori bo'lib, bu gipertoniya (yuqori qon bosimi) kasalligi bor odamlar uchun xavflidir va surunkali buyrak kasalliklarini yomonlashtirishi mumkin.Artrit va yallig'lanish: Ba'zi tadqiqotlar ko'rsatishicha, yeryong'oqdagi omega-6 yog' kislotalari haddan ortiq bo'lsa, tanada yallig'lanish jarayonlarini kuchaytirishi va bo'g'im og'rig'ini kuchaytirishi mumkin.Tavsiya: Kuniga bir hovuch (30-40 gramm) yeryong'oq yetarli va foydali hisoblanadi. Xom yoki ozgina qovurilgan yeryong'oqni afzal ko'ring, sho'rlangan va qandli mahsulotlardan qoching.Ehtiyot choralari:Ba'zi odamlarda yeryong'oqqa allergiya kuchli bo'lishi mumkin, shuning uchun birinchi marta iste'mol qilganda ehtiyot bo'lish kerak. Bundan tashqari, noto'g'ri saqlangan yeryong'oqda aflatoksinlar (zaharli moddalar) paydo bo'lishi mumkin.
Brokkoli haqida umumiy ma’lumotBrokkoli — karamdoshlarga mansub sabzavot bo‘lib, vatani O‘rta yer dengizi hisoblanadi. U yashil rangli, mayda guldastali tuzilishga ega. Brokkoli xom holda, bug‘da pishirib, qaynatib yoki qovurib iste’mol qilinadi. Parhezbop va juda to‘yimli mahsulot sanaladi.Brokkolining foydalariMiya va asab tizimiga foydasiXotirani kuchaytiradi.Konsentratsiyani oshiradi.Depressiya holatini yengillashtirishga yordam beradi.Bolalarda miya rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi.1. Immunitetni kuchaytiradi, organizmni infeksiyalardan himoya qiladi.2. Saraton kasalliklariga qarshi xususiyatga ega (sulforafan moddasi tufayli).3. Yurak-qon tomir tizimini mustahkamlaydi.4. Qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi.5. Qandli diabetda foydali, qondagi shakarni barqarorlashtiradi.6. Ovqat hazm qilishni yaxshilaydi, ich qotishini kamaytiradi.7. Jigarni tozalashda yordam beradi.8. Ko‘rish qobiliyatini saqlaydi.9. Suyaklarni mustahkamlaydi.10. Kam kaloriyali bo‘lib, ozish jarayonida juda foydali.11. Teri va soch salomatligini yaxshilaydi.12. Xotirani va miya faoliyatini kuchaytiradi.13. Kamqonlikning oldini oladi.14. Homilador ayollar uchun foydali (foliy kislotasi sababli).15. Yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatadi.Brokkoli kuchli antioksidant hisoblanadi, organizmni qarishdan himoya qiladi.Undagi sulforafan moddasi bakteriya va viruslarga qarshi kurashadi.Oshqozon shilliq qavatini himoya qilib, gastrit va yara rivojlanish xavfini kamaytiradi.Ichak mikroflorasini yaxshilaydi, foydali bakteriyalarni ko‘paytiradi.Organizmni toksin va og‘ir metallardan tozalashga yordam beradi.Stress va asabiylikni kamaytiradi (B guruhi vitaminlari sababli). Sportchilar va jismoniy mehnat qiluvchilar uchunOqsilga boy bo‘lgani uchun mushaklarni tiklaydi.Mashqdan keyingi charchoqni kamaytiradi.Energiya beradi, tez tiklanishga yordam beradiHomilador va emizikli ayollar uchunFoliy kislotasi chaqaloqning nerv tizimi rivoji uchun muhim.Kaltsiy va vitamin K suyaklar mustahkamligini ta’minlaydi.Temir kamqonlik xavfini kamaytiradi.Eslatma: Homiladorlikda brokkolini bug‘da pishirib iste’mol qilish ma’qul.Bolalar uchun foydasiImmunitetni oshiradi.Suyak va tishlarni mustahkamlaydi.Ovqat hazmini yaxshilaydi.Pyure holida 6–7 oylikdan boshlab berish mumkin (shifokor tavsiyasi bilan).⚠️ Brokkolining zararli tomonlari1. Oshqozoni sezgir odamlarda dam bo‘lishga olib kelishi mumkin.2. Ko‘p iste’mol qilinsa ichakda gaz hosil qiladi.3. Qalqonsimon bez kasalligi borlarga xom holatda ko‘p tavsiya etilmaydi.4. Juda ko‘p qaynatilsa foydali moddalari kamayadi.5. Buyrak toshi bo‘lganlarga ehtiyotkorlik bilan iste’mol qilish lozim (oksalatlar tufayli). Me’yorida iste’mol qilinganda zararli emas.Brokkolining vitaminlariBrokkoli vitaminlarga juda boy:Vitamin C – immunitet, teri uchunVitamin A (beta-karotin) – ko‘z va teri uchunVitamin K – qon ivishi va suyaklar uchunVitamin E – antioksidantVitamin B1 (tiamin)Vitamin B2 (riboflavin)Vitamin B3 (niatsin)Vitamin B5Vitamin B6Vitamin B9 (foliy kislotasi) – homiladorlikda muhimMineral moddalar tarkibiKaltsiyTemirMagniyKaliyFosforRuxMarganetsKaloriyasi (100 g brokkoli)Kaloriya: 34 kkalOqsil: 2.8 gYog‘: 0.4 gUglevod: 6.6 gTolalar: 2.6 gQanday iste’mol qilish foydaliroq?Bug‘da pishirish — eng foydali usulYengil qovurishXom holda salatlarga qo‘shishSho‘rva va garnir sifatida
TarkibiKo‘k piyoz (yashil piyoz) juda foydali sabzavot bo‘lib, kundalik ovqatlanishda tez-tez ishlatiladi. Uning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:Ko‘k piyoz organizmni vitaminlar bilan boyitadi, ayniqsa C vitamini ko‘p bo‘lib, immunitetni mustahkamlaydi. U A vitamini tufayli ko‘z salomatligini yaxshilaydi va terini sog‘lom saqlaydi. Tarkibidagi K vitamini qon ivishini yaxshilaydi va suyaklar uchun foydali.ShamollashdaKo‘k piyoz antibakterial va antiseptik xususiyatga ega, shamollash va gripp paytida foyda beradi. U ishtahani ochadi, ovqat hazm qilishni yaxshilaydi va ichak faoliyatini rag‘batlantiradi. Oshqozon shirasi ajralishini kuchaytirib, ovqatning yaxshi hazm bo‘lishiga yordam beradi.Qon aylanish tizimini yaxshilashdaBu sabzavot qon aylanishini yaxshilaydi, xolesterinni kamaytirishga yordam beradi va yurak-qon tomir tizimi uchun foydalidir. Tarkibidagi kaliy yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Ko‘k piyoz qon bosimini me’yorlashtirishga ham yordam berishi mumkin.Ko‘k piyoz kam kaloriyali, parhez tutayotganlar uchun juda mos. U organizmdan toksinlarni chiqarishga yordam beradi. Shuningdek, yengil siydik haydovchi xususiyatga ega.Ko‘k piyozni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish oshqozoni sezgir odamlarda qorin dam bo‘lishi yoki jig‘ildon qaynashiga olib kelishi mumkin, shuning uchun me’yorida iste’mol qilish tavsiya etiladi.Ko‘k piyozning vitaminlari va minerallariKo‘k piyoz C vitaminiga juda boy bo‘lib, immunitetni mustahkamlaydi va shamollashdan himoya qiladi. A vitamini (beta-karotin) ko‘rish qobiliyatini yaxshilaydi, teri va shilliq qavatlarni sog‘lom saqlaydi. K vitamini suyaklarni mustahkamlaydi va qon ivishida muhim rol o‘ynaydi. B guruhi vitaminlari (B1, B2, B6) asab tizimini qo‘llab-quvvatlaydi va moddalar almashinuvini yaxshilaydi. Tarkibida kaliy, kalsiy, magniy, temir va fosfor mavjud bo‘lib, yurak, suyak va qon uchun foydalidir.Ko‘k piyozning foydalariKo‘k piyoz organizmni mikroblardan himoya qiladi, yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatadi. Ovqat hazm qilishni yaxshilab, ich qotishini kamaytiradi. Qon aylanishini faollashtiradi, xolesterin miqdorini pasaytirishga yordam beradi. Yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytiradi. Qon tarkibini yaxshilab, kamqonlikning oldini olishda foyda beradi. Ishtahani ochadi va ovqatdan yaxshi energiya olishga yordam beradi. Parhezda yurganlar uchun qulay, chunki u kam kaloriyali.Ko‘k piyozning zararli tomonlariHaddan tashqari ko‘p iste’mol qilinganda oshqozon shilliq qavatini bezovta qilishi mumkin. Gastrit, oshqozon yarasi yoki jigar kasalligi bor odamlar ehtiyot bo‘lishi kerak. Ba’zi odamlarda allergik reaksiya yoki qorin dam bo‘lishi kuzatiladi. Qon bosimi juda past bo‘lgan kishilar ko‘p iste’mol qilmasligi tavsiya etiladi.Iste’mol qilish bo‘yicha maslahatKo‘k piyozni yangi holda iste’mol qilish eng foydali. Uni salat, sho‘rva, tuxumli taomlar va ovqatlarga qo‘shish mumkin. Kuniga me’yorida — 30–50 gramm atrofida iste’mol qilish yetarli hisoblanadi.Ko‘k piyozning tarkibidagi faol moddalarKo‘k piyozda fitonsidlar ko‘p bo‘lib, ular bakteriya va viruslarni yo‘q qilish xususiyatiga ega. Flavonoidlar va antioksidantlar hujayralarni qarishdan himoya qiladi. Xlorofill moddasi qon tozalashga yordam beradi va gemoglobin miqdorini oshirishda foydalidir. Efir moylari esa ko‘k piyozga o‘ziga xos hid va shifobaxsh ta’sir beradi.Immunitet va shamollashda foydasiKo‘k piyoz muntazam iste’mol qilinganda organizmning himoya kuchini oshiradi. Yo‘tal, tomoq og‘rig‘i va burun bitishida foyda beradi. Asal bilan aralashtirib iste’mol qilinsa, tabiiy antibiotik vazifasini bajaradi.Qon va kamqonlikdaTarkibidagi temir va xlorofill qon ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlaydi. Kamqonlikda foydali bo‘lsa-da, uni C vitaminiga boy mahsulotlar bilan birga yeyish temirning yaxshi so‘rilishini ta’minlaydi.Ovqat hazm qilish tizimiga ta’siriKo‘k piyoz ichak peristaltikasini yaxshilaydi, foydali bakteriyalar ko‘payishiga yordam beradi. Yengil gijja haydovchi xususiyatga ham ega. Biroq oshqozoni nozik odamlarda achishish keltirib chiqarishi mumkin.Teri, soch va tirnoqlar uchunKo‘k piyoz tarkibidagi oltingugurt birikmalari soch ildizlarini mustahkamlaydi. Teridagi yallig‘lanish va mayda yaralarning bitishiga yordam beradi. Tirnoqlarni qattiqlashtiradi.Homilador va emizikli ayollar uchunMe’yorida iste’mol qilinganda foydali: folat (B9) homila rivoji uchun zarur. Ammo ko‘p yeyilsa ko‘ngil aynishi yoki jig‘ildon qaynashini kuchaytirishi mumkin, shuning uchun ehtiyotkorlik zarur.Xalq tabobatidaKo‘k piyoz sharbati hasharot chaqishida qichishishni kamaytirish uchun surtiladi. Sovuqda muzlashni oldini olish uchun oyoqqa surtib, paypoq kiyish odati ham bor (xalqona usul).Saqlash va tanlashYangi ko‘k piyoz barglari och yashil, shirador va so‘lib qolmagan bo‘lishi kerak. Muzlatkichda nam matoga o‘rab saqlansa, foydali xususiyatlari uzoqroq saqlanadi.
Xususiyatlari:Mayiz — quritilgan uzum bo‘lib, to‘yimli va foydali mahsulot hisoblanadi. Mayiz tarkibida tabiiy glyukoza va fruktoza bo‘lib, organizmga tez energiya beradi. U yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, qon aylanishini yaxshilaydi. Temir moddasi tufayli kamqonlikda foydali. Kaliy miqdori yuqori bo‘lgani sababli yurak va mushaklar uchun muhim. Ovqat hazm qilish tizimini yaxshilaydi, ich qotishini kamaytiradi. Asab tizimini tinchlantiradi, stress va charchoqni kamaytirishga yordam beradi. Immunitetni mustahkamlaydi. Tish va suyaklar uchun foydali bo‘lgan bor elementini o‘z ichiga oladi. Yo‘tal va tomoq og‘rig‘ida mayiz qaynatmasi foyda beradi. Teri va soch holatini yaxshilashga ham xizmat qiladi.Mayizning turlari: Qora mayiz — eng ko‘p temirga ega bo‘lib, kamqonlikda foydali. Oq (sariq) mayiz — shirin ta’mli bo‘lib, energiya beruvchi xususiyatga ega. Qizil mayiz — antioksidantlarga boy, yurak uchun foydali. Katta donli mayiz (kishmish emas) — ko‘pincha pishiriqlarda ishlatiladi. Kishmish mayizi — urug‘siz bo‘lib, bolalar va keksalar uchun qulay. Organik mayiz — kimyoviy moddalar ishlatilmasdan quritilgan, sog‘liq uchun eng xavfsiz turi. Mayizning zararli jihatlari:Mayiz juda shirin bo‘lgani sababli diabet bilan og‘riganlarga ko‘p iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Ortiqcha yeyilsa vazn ortishiga olib kelishi mumkin. Oshqozoni sezgir odamlarda dam bo‘lishi yoki ich ketishiga sabab bo‘lishi mumkin. Tish kariyesini kuchaytirishi ehtimoli bor, shuning uchun iste’moldan keyin og‘izni chayish lozim. Ba’zi mayizlar kimyoviy ishlovdan o‘tgan bo‘lishi mumkin, bu allergiya chaqirishi ehtimoli bor. Me’yoridan ortiq iste’mol qilish qon shakarini keskin oshiradi.Mayiz tarkibidagi vitaminlar va minerallarMayiz A vitamini bilan ko‘z nuri va teri salomatligini qo‘llab-quvvatlaydi. B guruhi vitaminlari (B1, B2, B3, B5, B6) asab tizimini mustahkamlaydi, xotirani yaxshilaydi va charchoqni kamaytiradi. C vitamini immunitetni ko‘taradi va shamollashga qarshi yordam beradi. E vitamini hujayralarni himoya qiladi, terining qarishini sekinlashtiradi. K vitamini qon ivishida muhim rol o‘ynaydi. Temir gemoglobin miqdorini oshiradi. Kaliy yurak va qon bosimi uchun foydali. Magniy mushaklar va asablar faoliyatini yaxshilaydi. Fosfor va kaltsiy suyak hamda tishlarni mustahkamlaydi. Bor moddasi suyak zichligini saqlashga yordam beradi. Antioksidantlar organizmni erkin radikallardan himoya qiladi.Homilador ayollar uchun mayizning foydasiMayiz homiladorlik davrida energiya manbai hisoblanadi. Temir moddasiga boy bo‘lgani uchun kamqonlikning oldini olishga yordam beradi. Foliy kislotasiga yaqin ta’sir qiluvchi moddalar homila rivojiga foyda keltiradi. Kaliy shishlarni kamaytiradi va yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi. Ich qotish muammosini yengillashtiradi. Immunitetni mustahkamlaydi. Asab tizimini tinchlantirib, uyquni yaxshilaydi. Toksikoz belgilari yengillashishiga yordam berishi mumkin. Suyaklar mustahkamligini saqlashga hissa qo‘shadi. Shirinlikka bo‘lgan ehtiyojni sog‘lom tarzda qondiradi.Eslatma: homilador ayollar mayizni me’yorida (kuniga 20–30 g) iste’mol qilishi tavsiya etiladi.Bolalar uchun mayizning foydasiMayiz bolalarga tez energiya beradi. Aqliy faoliyatni va xotirani yaxshilaydi. Temir moddasi orqali qon hosil bo‘lishiga yordam beradi. Suyak va tishlar rivojini qo‘llab-quvvatlaydi. Immunitetni mustahkamlaydi. Ichak faoliyatini yaxshilaydi. Ishtahani ochadi. Asab tizimini mustahkamlaydi. Shamollashdan keyin tiklanishga yordam beradi. Tabiiy shirinlik bo‘lgani uchun zararli konfetlarga yaxshi muqobil hisoblanadi.Maslahat: bolalarga mayizni yaxshilab yuvib, 1 yoshdan keyin oz-ozdan berish lozim.
Lavlagi (qizil lavlagi)Foydali va shifobaxsh sabzavotlardan biri bo‘lib, uning xususiyatlari qadimdan xalq tabobatida ham, zamonaviy ovqatlanishda ham yuqori baholanadi. Lavlagi tarkibida A, B guruhi (B1, B2, B6), C va PP vitaminlari ko‘p bo‘lib, organizmni mustahkamlaydi. Undagi temir moddasi kamqonlikning oldini olishga yordam beradi va qonni tozalashda muhim rol o‘ynaydi. Lavlagi qon aylanishini yaxshilaydi, gemoglobin miqdorini oshiradi. Tarkibidagi foliy kislotasi homilador ayollar uchun foydali bo‘lib, homila rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Lavlagi jigar faoliyatini yaxshilaydi, toksin va zararli moddalarni tanadan chiqarishga yordam beradi. Undagi betain moddasi yog‘ almashinuvini tezlashtiradi va jigarda yog‘ to‘planishining oldini oladi. Ovqat hazm qilish tizimi uchun ham foydali bo‘lib, ich qotishini kamaytiradi, ichak faoliyatini faollashtiradi. Lavlagi tolaga boy bo‘lgani uchun ichaklarni tozalaydi.Yurak-qon tizimi uchunQizil lavlagi yurak-qon tomir tizimi uchun foydali, qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi. Undagi kaliy va magniy yurak mushaklarini mustahkamlaydi. Lavlagi immunitetni oshiradi, shamollash va virusli kasalliklarga qarshi kurashishda yordam beradi. Antioksidantlarga boyligi sababli qarishni sekinlashtiradi.Lavlagi teri va soch salomatligidaTerini tozalaydi va rangini yaxshilaydi. U organizmga quvvat beradi, charchoqni kamaytiradi. Sport bilan shug‘ullanuvchilar uchun ham foydali, chunki bardoshlilikni oshiradi. Lavlagi xom, qaynatilgan yoki sharbat holida iste’mol qilinishi mumkin. Umuman olganda, lavlagi kundalik ovqat ratsionida bo‘lishi kerak bo‘lgan juda foydali va ko‘p xususiyatlarga ega sabzavotdir.Zararli xususiyatlariLavlagi juda foydali bo‘lsa-da, ayrim holatlarda zararli tomonlari ham mavjud. Uni me’yoridan ortiq iste’mol qilish oshqozon va ichaklarda noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Lavlagi ich ketishini kuchaytirishi ehtimoli bor, shuning uchun ich ketishga moyil odamlar ehtiyot bo‘lishi kerak.Lavlagi tarkibida oksalat kislotasi bo‘lgani sababli buyrak toshlari (ayniqsa oksalat toshlari) bor kishilar uchun zararli bo‘lishi mumkin. Qandli diabet bilan og‘riganlar lavlagini ko‘p iste’mol qilmasligi lozim, chunki unda tabiiy shakar miqdori nisbatan yuqori.Lavlagi qon bosimini pasaytirishi mumkin, shuning uchun qon bosimi past (gipotoniya) bo‘lgan odamlar uni me’yorida yeyishi kerak. Xom lavlagi oshqozoni sezgir odamlar uchun qiyin hazm bo‘lishi, qorin dam bo‘lishi va og‘riq keltirib chiqarishi mumkin.Lavlagi sharbatini ko‘p ichish bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi yoki holsizlikka olib kelishi mumkin. Ba’zi odamlarda allergik reaksiya – terida qichishish yoki toshma chaqirishi ehtimoli bor. Lavlagi siydik va najas rangini qizil rangga o‘zgartirishi mumkin, bu ba’zan odamni cho‘chitadi (bu holat zararsiz, lekin e’tiborli bo‘lish kerak).Oshqozon yarasi, gastritning kuchaygan davrida lavlagini xom holda iste’mol qilish tavsiya etilmaydi. Kichik bolalarga ham lavlagini ko‘p miqdorda berish to‘g‘ri emas. Umuman olganda, lavlagi foydali bo‘lsa ham, me’yor bilan va sog‘liq holatini inobatga olib iste’mol qilinganda eng yaxshi samara beradi.
Foydali xususiyatlari:(oshqovoq urug‘i) juda foydali mahsulot bo‘lib, to‘g‘ri iste’mol qilinganda organizmga ko‘p ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Qovoq urug‘i magniyga juda boy bo‘lib, yurak faoliyatini yaxshilaydi va qon bosimini me’yorlashtirishga yordam beradi. Undagi rux (sink) immunitetni mustahkamlaydi, soch to‘kilishini kamaytiradi va teri holatini yaxshilaydi. Qovoq urug‘ida mavjud omega-3 va omega-6 yog‘ kislotalari miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, xotirani yaxshilaydi. Kletchatkasi ichak faoliyatini yaxshilab, qabziyatning oldini oladi. Erkaklar uchun prostata salomatligi uchun foydali hisoblanadi. Ayollarda gormonal muvozanatni qo‘llab-quvvatlaydi. Qovoq urug‘i ichak parazitlariga qarshi tabiiy vosita sifatida ham ishlatiladi. Undagi temir moddasi kamqonlikning oldini olishga yordam beradi. Tinchlantiruvchi ta’sirga ega bo‘lib, uyqu sifatini yaxshilaydi. Mushak va suyaklar uchun zarur bo‘lgan oqsil va minerallarga boy.Zararli tomonlari (me’yoridan oshirilsa): Qovoq urug‘i juda kaloriyali bo‘lgani uchun ko‘p iste’mol qilinsa vazn ortishiga olib kelishi mumkin. Haddan tashqari ko‘p yeyish oshqozon og‘rig‘i va ich ketishiga sabab bo‘ladi. Tuzlangan yoki qovurilgan urug‘lar qon bosimini oshirishi mumkin. Oshqozoni sezgir odamlarda gaz va dam bo‘lish holati kuzatiladi. Allergik reaksiya berishi ehtimoli ham bor. Juda ko‘p chaynash tish emalini shikastlashi mumkin. Jigar yoki oshqozon kasalligi bo‘lganlar ehtiyotkorlik bilan iste’mol qilishi kerak.Qanday iste’mol qilish foydaliroq: Xom yoki yengil quritilgan holda iste’mol qilish eng foydali hisoblanadi. Kuniga o‘rtacha 20–30 gramm yetarli. Homilador va emizikli ayollar ham me’yorida iste’mol qilishi mumkin.Vitamin va mineral tarkibi: Qovoq urug‘i A, E, C va B guruhi vitaminlariga boy. Ayniqsa B1, B2, B6 vitaminlari asab tizimini mustahkamlaydi, charchoqni kamaytiradi. E vitamini kuchli antioksidant bo‘lib, hujayralarni qarishdan himoya qiladi. Urug‘ tarkibida rux (sink) juda ko‘p bo‘lib, immunitetni kuchaytiradi va teri, soch, tirnoqlar uchun foydali. Magniy yurak va mushak faoliyatini yaxshilaydi. Fosfor suyak va tishlarni mustahkamlaydi. Temir qon tarkibini yaxshilab, kamqonlikning oldini oladi. Kaliy va kaltsiy suyaklar hamda asab tizimi uchun muhim. Shuningdek, qovoq urug‘ida o‘simlik oqsili va foydali yog‘lar mavjud.Kaloriyasi: Qovoq urug‘i kaloriyaga boy mahsulot hisoblanadi. 100 gramm qovoq urug‘ida taxminan 550–560 kkal bor. Shuning uchun oz miqdorda iste’mol qilish tavsiya etiladi. 1 hovuch (20–30 gramm) urug‘ organizm uchun yetarli foyda beradi va zarar qilmaydi.Bolalar uchun foydasi: Qovoq urug‘i bolalar organizmi uchun ham foydali. U immunitetni mustahkamlaydi, tez-tez shamollashning oldini olishga yordam beradi. Ichak faoliyatini yaxshilab, gijjalarga qarshi tabiiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Miya faoliyatini qo‘llab-quvvatlab, diqqat va xotirani yaxshilaydi. Suyak va tishlarning mustahkam bo‘lishiga yordam beradi. Asab tizimini tinchlantirib, uyquni yaxshilaydi. Biroq bolalarga maydalab yoki kukun holida berish ma’qul, chunki butun urug‘ bo‘g‘ilib qolish xavfini tug‘dirishi mumkin.Bolalarga berish me’yori: 3 yoshdan katta bolalarga kuniga 1–2 choy qoshiqdan oshirmaslik kerak. Tuzsiz va qovurilmagan holatda berish eng foydali.
TarkibiHelba choyi (fenugreek, shambala, xulba deb ham ataladi) qadimdan xalq tabobatida ishlatib kelinadigan juda foydali o‘simlik hisoblanadi. U dukkakdoshlar oilasiga mansub bo‘lib, asosan urug‘i choy va dori sifatida qo‘llaniladi. Helbaning ta’mi biroz achchiqroq, yong‘oqsimon hidga ega bo‘ladi.Helba choyining tarkibida juda ko‘p foydali moddalar mavjud: oqsillar, tolalar, saponinlar, flavonoidlar, alkaloidlar, efir moylari, temir, magniy, kalsiy, fosfor, kaliy, rux, selen kabi minerallar bor. Vitaminlardan A, C, E, B1, B2, B3, B6 vitaminlariga boy. Ayniqsa temir miqdori yuqori bo‘lgani uchun qon yetishmovchiligida foydali.Hazmni tezlashtiradiHelba choyi ovqat hazm qilish tizimini yaxshilaydi. Oshqozon og‘rig‘i, gastrit, qabziyat, ich ketishi, ichaklarda gaz to‘planishi kabi holatlarda yengillik beradi. U ichak devorlarini yumshatib, hazmni osonlashtiradi va modda almashinuvini tezlashtiradi.Qandli diabetdaBu choy qandli diabetda ham foydali, chunki qondagi shakar miqdorini me’yorlashtirishga yordam beradi. Insulin sezuvchanligini oshirib, glyukoza darajasining keskin ko‘tarilib ketishini oldini oladi. Shuning uchun diabet bilan og‘riganlar helbani ehtiyotkorlik bilan, lekin muntazam iste’mol qilishadi.Garmonal muvozanatni saqlashdaHelba choyi ayollar uchun ayniqsa foydali hisoblanadi. U gormonal muvozanatni yaxshilaydi, hayz og‘riqlarini kamaytiradi, hayz siklini tartibga solishga yordam beradi. Emizikli ayollarda sut miqdorini ko‘paytirish xususiyatiga ega. Shu sababli ko‘plab mamlakatlarda helba “sut ko‘paytiruvchi o‘simlik” sifatida tanilgan.Erkaklar uchun ham foydasi katta: u kuch-quvvatni oshiradi, umumiy holsizlikni kamaytiradi, mushaklarni mustahkamlaydi. Ba’zi manbalarda testosteron ishlab chiqarilishiga ijobiy ta’siri borligi ham aytiladi.ShamollashdaHelba choyi shamollash, yo‘tal, bronxit va nafas yo‘llari kasalliklarida balg‘am ko‘chiruvchi sifatida ishlatiladi. Tomoqni yumshatadi, yallig‘lanishni kamaytiradi, isitmani tushirishga yordam beradi. Immunitetni mustahkamlab, organizmni infeksiyalarga chidamli qiladi.Yurak faoliyati uchunU yurak-qon tomir tizimi uchun ham foydali. Xolesterin miqdorini kamaytiradi, qon tomirlarni tozalaydi, qon aylanishini yaxshilaydi. Natijada yurak kasalliklari xavfi kamayadi.Vazn yoqatishdaHelba choyi ozish istagida bo‘lganlar uchun ham foydali, chunki u to‘qlik hissini beradi, ishtahani nazorat qiladi va yog‘larning parchalanishiga yordam beradi. Shu bilan birga tanani energiya bilan ta’minlaydi.Teri va sochlar uchun ham foydasi bor. Helba organizmni ichkaridan tozalab, teri rangini yaxshilaydi, husnbuzar va yallig‘lanishlarni kamaytiradi. Soch to‘kilishini kamaytirib, soch ildizlarini mustahkamlaydi.Tayyorlanishi Helba choyini tayyorlash usuli oddiy: 1 choy qoshiq helba urug‘ini yuvib, yengil qovurib olish mumkin, so‘ng ustiga 1 stakan qaynoq suv quyib, 10–15 daqiqa damlab ichiladi. Ta’mini yaxshilash uchun asal yoki limon qo‘shish mumkin.ZararlariAmmo helba choyining zararli tomonlari ham bor. Homilador ayollarga tavsiya etilmaydi, chunki bachadon qisqarishiga olib kelishi mumkin. Juda ko‘p ichilsa oshqozon bezovtaligi, ko‘ngil aynishi, ich ketishi kuzatilishi mumkin. Qon suyultiruvchi dorilar ichayotganlar va allergiyasi borlar ehtiyot bo‘lishi kerak.Xulosa qilib aytganda, helba choyi juda kuchli tabiiy shifobaxsh ichimlik bo‘lib, to‘g‘ri va me’yorida ichilsa organizmga katta foyda keltiradi.
Salat bargi (Lactuca sativa)Bu ko‘plab oshxonalarda ishlatiladigan, salatlar va turli taomlarning asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan sabzavotdir. U ko‘pincha sovuq iqlimlarda yetishtiriladi va yengil, sho‘rva, sandwich yoki garnir sifatida ishlatiladi.Salat bargi qadim zamonlardan beri nafaqat oziq-ovqat, balki shifobaxsh o‘simlik sifatida ham ishlatilgan. Uning tarkibidagi tabiiy moddalar asab tizimini tinchlantiradi, shuning uchun kechki payt iste’mol qilinganda uyquni yaxshilashga yordam beradi. Ayrim xalq tabobatida salat bargi choyi yengil tinchlantiruvchi sifatida qo‘llangan.Xususiyatlari:1. Salat bargi turli ranglarda bo‘ladi: yashil, qizil, sariq va hatto ko‘k rangga yaqin navlari mavjud.2. Bargi yupqa va mayin, ba’zan yivli, ba’zan silliq bo‘ladi.3. Oziq moddalariga boy, suv miqdori yuqori (90% atrofida) va kaloriya juda past (100 g’da taxminan 15–20 kaloriya).4. Tez pishadi, odatda 30–70 kun ichida yig‘ib olinadi.Salat bargi organizmdagi yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirishga yordam beradi. Ayniqsa, bo‘g‘im og‘riqlari va mushak charchog‘ida foydali hisoblanadi. Tarkibidagi antioksidantlar qarish jarayonini sekinlashtirishga hissa qo‘shadi.Bu sabzavot qon tozalovchi xususiyatga ega. Muntazam iste’mol qilish gemoglobin darajasini qo‘llab-quvvatlaydi va qon aylanishini yaxshilaydi. Shu sababli kamqonlikka moyil bo‘lganlar uchun foydali.Salat bargi ichak mikroflorasini yaxshilaydi, foydali bakteriyalar ko‘payishiga yordam beradi. Bu esa immunitet mustahkamlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ovqatdan oldin iste’mol qilinganda ishtahani me’yorlashtiradi.Homilador va emizikli ayollar uchun salat bargi tabiiy vitamin manbai bo‘lib xizmat qiladi, lekin haddan oshmaslik tavsiya etiladi. Bolalar ratsioniga ham kichik miqdorda, yaxshilab yuvilgan holda qo‘shish mumkin.Salat bargi noto‘g‘ri saqlansa tez so‘lib qoladi. Uni qog‘oz sochiq bilan o‘rab, yopiq idishda sovutgichda saqlash eng to‘g‘ri usul hisoblanadi. Pishirishdan oldin barglarni tuzli suvda 10–15 daqiqa ushlab yuvish zararli mikroblarni kamaytiradi.Foydalari:1. Suv va tolaga boy: Tana uchun suv balansini saqlashga yordam beradi, hazmni yengillashtiradi.2. Vitaminlar manbai: A, C, K vitaminlariga boy, immunitetni mustahkamlaydi.3. Minerallar: Temir, kaliy, magniy, fosfor kabi minerallar mavjud.4. Antioksidantlar: Tana hujayralarini zararlardan himoya qiladi.5. Kaloriya pastligi: Parhez tutayotganlar uchun ideal mahsulot.6. Yurak sog‘ligi: Kaliy va foliy kislotasi yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi.7. Uyquni yaxshilash: Ba’zi navlari tabiiy sedativ xususiyatga ega.Zarari:1. Ba’zi odamlar uchun allergik reaksiyalarni keltirib chiqarishi mumkin.2. Haddan tashqari iste’mol qilish oshqozon noqulayligiga olib kelishi mumkin.3. Agar suvda ko‘p pestitsid qoldiqlari bo‘lsa, ular salomatlikka zarar yetkazishi mumkin.4. Ko‘p miqdorda iste’mol qilish: Haddan tashqari barg iste’mol qilinsa, ba’zi odamlar oshqozon gazlanishi yoki diareya bilan duch kelishi mumkin.5. Pestitsid xavfi: Agar salat bargi organik bo‘lmasa, kimyoviy moddalar mavjud bo‘lishi mumkin.6. Ba’zi dorilar bilan o‘zaro ta’sir: Masalan, qon quyilishini kamaytiruvchi dori qabul qilayotganlar uchun K vitamini yuqori salat navlari ehtiyotkorlik bilan iste’mol qilinishi kerak.Foydalanish usullari:Yangi salatlar tayyorlash: pomidor, bodring, zaytun yog‘i bilan.Sandvich va burgerlarda.Sho‘rva yoki qaynatilgan taomlarning bezagi sifatida.Ba’zi navlari smuzilar uchun ideal.Salat bargini sovutgichda 3–5 kun saqlash mumkin.Yuvilgan va quritilgan barglar bakteriyalardan himoyalangan bo‘ladi.Organik salat navlari kimyoviy moddalarsiz sog‘liq uchun yanada foydali.Turlari1. Turli navlari: Salat bargining ko‘plab navlari mavjud – romana (romaine), boshli (iceberg), qizil salat (red leaf), mayin (butterhead). Har bir navning ta’m va foydasi biroz farq qiladi.2. Detoksifikatsiya xususiyati: Salat bargi jigar va ichaklarni tozalashga yordam beradi, toksinlarni chiqaradi.3. Qon bosimini tartibga soladi: Kaliy moddalari qon tomirlarni kengaytiradi va qon bosimini me’yorlashtiradi.4. Teri va soch sog‘lig‘i: Vitamin A va C teri elastikligini oshiradi, soch o‘sishini rag‘batlantiradi.5. Vazn nazorati: Past kaloriyali, to‘yimli va tolaga boy bo‘lgani uchun parhez menyularida keng qo‘llaniladi.6. Oshqozon uchun foydasi: Tolalari hazmni yaxshilaydi, ich qotishining oldini oladi.7. Energiya beruvchi xususiyat: Salat bargi tarkibidagi vitaminlar va minerallar tanani tetiklashtiradi, charchoqni kamaytiradi.8. Suyuqlik balansini saqlash: Barglarining 90% ga yaqin suv tarkibi suvsizlanishning oldini olishga yordam beradi.Qo‘shimcha foydalanish usullari:Salat bargidan ichimlik yoki smuzi tayyorlash mumkin (meva va yogurt bilan).Fermentatsiya qilinib, kichik miqdorda probiyotik mahsulot sifatida ishlatiladi.Sovuq kompress sifatida teri shishi yoki yallig‘lanishga qarshi ishlatiladi.
MerjimekChechevitsa — bu loviya oilasiga mansub bo‘lib, ko‘plab mintaqalarda oziq-ovqat sifatida ishlatiladigan dukkakli ekin. U turli ranglarda bo‘lishi mumkin: qizil, yashil, jigarrang va qora. Chechevitsa tarkibida yuqori miqdorda oqsil mavjud bo‘lib, ayniqsa vegetarianlar uchun ajoyib protein manbaidir. Shu bilan birga, u tolaga boy bo‘lib, hazm qilish tizimini yaxshilashga yordam beradi va qorin shishishini kamaytiradi.TarkibiChechevitsa tarkibida B guruhi vitaminlari (B1, B2, B3, B6) va foliy kislotasi mavjud bo‘lib, bu nerv tizimi va qon hosil bo‘lishi uchun juda foydalidir. Shuningdek, u temir, magniy, kaliy, fosfor va sink kabi minerallarga boy. Kaliy miqdori yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlaydi, temir esa gemoglobinni oshiradi.Foydali xususiyatlariu qondagi xolesterolni kamaytiradi, qon bosimini normallashtiradi, immunitetni mustahkamlaydi va ortiqcha vaznni nazorat qilishga yordam beradi. Chechevitsa glyutensiz bo‘lgani sababli gluten allergiyasi bo‘lganlar uchun ham foydali.Zararli tomonlari ham mavjud:ko‘p miqdorda iste’mol qilinsa, gaz hosil qilishi va qorin noqulayligini keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, ba’zi odamlar uchun temirning ortiqcha miqdori oshqozon-ichak muammolarini yuzaga keltirishi mumkin.Kaloriyasi nisbatan past — 100 gramm chechevitsa taxminan 110–120 kcal ni tashkil qiladi. Shu bilan birga, u uzun vaqt davomida to‘q tutadi va energiya beradi. Chechevitsa turli taomlarda ishlatiladi: sho‘rvalar, salatlar, qovurilgan taomlar va pyurelarda juda mazali bo‘ladi.Chechevitsa — bu loviya oilasiga mansub bo‘lib, ko‘plab mintaqalarda oziq-ovqat sifatida ishlatiladigan dukkakli ekin. U turli ranglarda bo‘lishi mumkin: qizil, yashil, jigarrang va qora. Chechevitsa tarkibida yuqori miqdorda oqsil mavjud bo‘lib, ayniqsa vegetarianlar uchun ajoyib protein manbaidir. Shu bilan birga, u tolaga boy bo‘lib, hazm qilish tizimini yaxshilashga yordam beradi va qorin shishishini kamaytiradi.Chechevitsa qadimdan turli madaniyatlarda asosiy oziq-ovqat mahsuloti sifatida ishlatilgan. U uzoq muddat saqlashga chidamli bo‘lib, quritilgan holatda yillab saqlanishi mumkin. Shu sababli qishloq xo‘jaligi uchun ham qulay ekin hisoblanadi.Chechevitsa tarkibidagi flavonoidlar va fenolik birikmalar antioksidant sifatida ishlaydi, bu esa hujayralarni erkin radikallardan himoya qiladi va qarishni sekinlashtiradi. U shuningdek, yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga ega bo‘lib, organizmdagi infektsiyalar va surunkali kasalliklar xavfini kamaytiradi.Qizil chechevitsa tez pishadi va uni pyure yoki sho‘rvalarda ishlatish oson, yashil va jigarrang navlari esa salat va qovurilgan taomlarda o‘ziga xos ta’m beradi. Chechevitsa tarkibidagi oligosaxaridlar ichak mikroflorasini yaxshilaydi, probiyotik effekt beradi va immunitetni kuchaytiradi.Shuningdek, u glyutensiz dietalarda, diabet kasallari uchun ham tavsiya qilinadi, chunki u glyutemik indeksini sekin oshiradi va qondagi shakar darajasini barqaror ushlab turadi. Merjimek yog‘ miqdori juda past, lekin u yurak sog‘lig‘i uchun foydali bo‘lgan omega-3 va omega-6 yog‘ kislotalarini oz miqdorda o‘z ichiga oladi.Chechevitsaning urug‘lari ba’zi mamlakatlarda qovurib yeganda yengil atıştırmalık sifatida ishlatiladi. Shu bilan birga, u homiladorlik davrida ham foydali hisoblanadi, chunki foliy kislotasi miqdori yuqori bo‘lib, homilaning nerv tizimi rivojlanishiga yordam beradi.Chechevitsa (merjimek)1. Tarkibi:Qizil yoki yashil chechevitsa – 1 stakanPiyoz – 1 donaSabzi – 1 donaSarimsoq – 2–3 tishPomidor yoki pomidor pastasi – 1 osh qoshiqZaytun yog‘i – 1–2 osh qoshiqTuz, qalampir, ziravorlar – ta’bga ko‘raSuv yoki sabzavot bulyoni – taxminan 4 stakanKo‘katlar (ko‘kat, petrushka) – bezash uchun2. Tayyorlash jarayoni:Chechevitsani yaxshilab yuvib, 10–15 daqiqa suvda namlab qo‘yish mumkin (tez pishishi uchun).Piyoz va sabzini mayda to‘g‘rab, zaytun yog‘ida bir necha daqiqa qovuring.Sarimsoq va pomidor pastasini qo‘shib, aralashtiring.Chechevitsani qo‘shib, ustiga suv yoki bulyon quying.Sho‘rvani o‘rtacha olovda 20–25 daqiqa qaynatib, chechevitsa yumshoq bo‘lgunga qadar pishiring.Tuz, qalampir va boshqa ziravorlarni ta’bga ko‘ra soling.Tayyor sho‘rvani idishga solib, ustiga ko‘kat sepib bezang.(Xoxishga qarab pyure holatiga keltirib yanchib yana ham xush xo'r qilib olinsa bo'ladi)Qo‘shimcha maslahatlar:Sho‘rva pyuresi shaklida bo‘lishi uchun, pishgan sho‘rvani blenderdan o‘tkazish mumkin.Qizil chechevitsa tez parchalanadi, shuning uchun tez pishadi va pyure sho‘rvalar uchun juda mos.Sho‘rva tarkibiga qoshiq yogurt yoki limon sharbati qo‘shish bilan ta’mini boyitish mumkin.Chechevitsa sho‘rvasi nafaqat mazali, balki tolaga, oqsilga va vitaminlarga boy bo‘lgani uchun organizmni mustahkamlaydi.
Suzma nima?Suzma — bu qatiqni ajratib, ortiqcha suyuqlik (suyuqlik qismi yoki qaymoq)dan tozalangan, qalin va mazali sut mahsuloti. Ba’zan unga smetana yoki sut qo‘shiladi, shunda u yanada boyroq ta’mga ega bo‘ladi.TarkibiOqsil: Suzma tarkibida oqsil miqdori qatiq va sutga nisbatan yuqori. Oqsil mushaklar rivojlanishi va tanani energiya bilan ta’minlashda muhim.Yog‘: Yog‘ miqdori sut va qatiq sifatiga qarab o‘zgaradi, odatda 3–9% atrofida.Kaltsiy va fosfor: Suyaklar va tishlar uchun foydali minerallar.Vitaminlar: B guruhi vitaminlari, A, D, E va K vitaminlari mavjud.Probiotiklar: Suzma ichida foydali bakteriyalar bo‘lib, ichak mikroflorasini yaxshilaydi.Foydalari1. Suyak va tishlarni mustahkamlaydi – kaltsiy va fosfor tufayli.2. Mushaklarni rivojlantiradi – oqsil manbai sifatida sportchilar uchun foydali.3. Hazmni yaxshilaydi – ichak faoliyatini tartibga soladi.4. Immunitetni kuchaytiradi – probiotiklar yordamida.5. Charchoqni kamaytiradi – energiya beradi va organizmni tiklaydi.6. Vazn nazorati uchun foydali – oz kaloriyali bo‘lib, to‘q tutadi.7. Homilador va emizikli ayollar uchun foydali – chaqaloq rivojlanishi uchun kaltsiy va oqsil manbai.8. Qon bosimini me’yorda ushlab turadi – organizmni minerallar bilan ta’minlaydi.Zararli tomonlari1. Yog‘li suzma ortiqcha iste’mol qilinsa – vazn ortishiga sabab bo‘lishi mumkin.2. Laktaza yetishmovchiligi bo‘lsa – sut mahsulotlari hazm qilinmasligi mumkin.3. Qand bilan aralashtirilsa – shakar miqdori ortadi, bu diabet xavfini oshiradi.4. Uzun vaqt ochiq holda saqlansa – bakteriyalar ko‘payib, zarar keltirishi mumkin.5. Kaloriya100 gramm suzma: taxminan 100–150 kkal (yog‘ miqdoriga bog‘liq).Yog‘siz suzma — kamroq kaloriyali, yog‘li suzma — ko‘proq kaloriyali.Foydalanish usullariNonushta uchun yog‘siz suzma meva yoki asal bilan iste’mol qilinadi.Pishiriqlar va desertlarda pishloq o‘rnida ishlatiladi.Salatlar va ovqatlar tarkibiga qo‘shiladi.Ba’zi hududlarda quritib, uzoq muddat saqlanadi (kurut shakli).
TvorogTvorog (suzma) — sutdan tayyorlanadigan juda to‘yimli mahsulot bo‘lib, u ko‘plab foydali xususiyatlarga ega. Avvalo, tvorog oqsilga juda boy bo‘lib, mushaklar va suyaklar mustahkamlanishiga yordam beradi. Tarkibidagi kaltsiy va fosfor tishlar hamda suyaklar uchun foydali, ayniqsa bolalar va keksalar uchun muhim. Tvorog oshqozonga yengil hazm bo‘ladi va ichak faoliyatini yaxshilaydi. Unda B guruhi vitaminlari ko‘p bo‘lib, asab tizimini tinchlantirishga yordam beradi. Sport bilan shug‘ullanuvchilar uchun energiya manbai hisoblanadi. Kam yog‘li tvorog parhezda bo‘lganlar uchun juda mos keladi. U qon bosimini me’yorda ushlab turishga yordam beradi. Immunitetni mustahkamlovchi foydali moddalarni o‘z ichiga oladi. Tvorog teri va soch salomatligi uchun ham foydalidir. Homilador ayollar uchun ham muhim mahsulot hisoblanadi.Shu bilan birga, tvorogning zararli tomonlari ham bo‘lishi mumkin. Juda ko‘p miqdorda iste’mol qilish buyraklarga yuk bo‘lishi mumkin, chunki unda oqsil ko‘p. Yog‘li tvorogni haddan tashqari iste’mol qilish xolesterin miqdorini oshirishi mumkin. Laktozani ko‘tara olmaydigan odamlarda qorin dam bo‘lishi yoki noqulaylik keltirib chiqaradi. Yaroqlilik muddati o‘tgan tvorog zaharlanishga olib kelishi mumkin. Tuzli tvorog qon bosimi yuqori bo‘lganlar uchun zararli. Shuning uchun tvorogni me’yorida va sifatlisini iste’mol qilish tavsiya etiladi.tvorog (suzma)ning barcha foydali va zararli xususiyatlari misollar bilan batafsil yozib berilgan:Foydali xususiyatlari (misollar bilan):1. Oqsilga boy — masalan, sport bilan shug‘ullanuvchilar mashqdan keyin tvorog yesa, mushaklari tezroq tiklanadi.2. Kaltsiy manbai — bolalarda suyaklar mustahkam bo‘lishi, keksalarda esa suyak mo‘rtlashuvining oldini oladi.3. Tishlar uchun foydali — muntazam iste’mol qilinganda tishlar kam sinadi.4. Oshqozonga yengil — gastriti bo‘lgan odamlar nonushtada oz miqdorda yesa, og‘irlik sezilmaydi.5. Asab tizimini tinchlantiradi — stress paytida tvorog yeyish uyquni yaxshilaydi.6. Immunitetni kuchaytiradi — tez-tez shamollaydigan odamlar uchun foydali.7. Parhezbop mahsulot — vazn tashlamoqchi bo‘lganlar yog‘siz tvorog iste’mol qiladi.8. Qon bosimini me’yorlashtiradi — yurak-qon tomir muammosi bo‘lganlar uchun foydali.9. Teri va sochni mustahkamlaydi — masalan, sochi tez to‘kiladiganlar foydasini sezadi.10. Homiladorlar uchun muhim — ona va homila suyaklari sog‘lom rivojlanadi.Zararli tomonlari (misollar bilan):1. Ortiqcha oqsil buyrakka zarar — buyrak kasalligi bor odam ko‘p yesa, ahvoli og‘irlashadi.2. Yog‘li tvorog xolesterinni oshiradi — yurak xastaligi borlar ehtiyot bo‘lishi kerak.3. Laktoza muammosi — laktozani ko‘tarmaydiganlarda qorin dam bo‘ladi.4. Yaroqsiz tvorog zaharlaydi — muddati o‘tgan tvorogdan ich ketishi kuzatiladi.5. Tuzli tvorog bosimni oshiradi — gipertoniya bilan og‘riganlar uchun zararli.Tarkibi va kaloriyasi:1. Oqsil: Tvorog juda boy oqsil manbai bo‘lib, 100 grammi tarkibida taxminan 16–18 g oqsil mavjud. Bu mushaklarni rivojlantirish va organizmni to‘yintirish uchun juda muhim.2. Yog‘: Tvorogning yog‘ miqdori turiga qarab farqlanadi:Yog‘siz tvorog: 0,5–2 g yog‘Kam yog‘li tvorog: 5–9 g yog‘Yog‘li tvorog: 18–20 g yog‘3. Uglevodlar: 100 gramm tvorogda odatda 2–4 g uglevod bo‘ladi, asosan laktoza shaklida.4. Kaloriya:Yog‘siz tvorog: 80–100 kcal/100 gKam yog‘li tvorog: 120–140 kcal/100 gYog‘li tvorog: 200–230 kcal/100 gQo‘shimcha ma’lumot:Tvorogning vitaminlari: B1, B2, B6, PP, A, D vitaminlariga boy.Minerallari: Kaltsiy, fosfor, magniy, temir.Foydasi: Past kaloriyali bo‘lgani uchun parhezda, dietada, vazn nazoratida iste’mol qilish qulay.
Foydali jihatlariOfsiyanka (suli bo‘tqasi) — eng foydali don mahsulotlaridan biri bo‘lib, uning xususiyatlari juda keng va xilma-xildir. Ofsiyanka tarkibida murakkab uglevodlar ko‘p bo‘lgani sababli organizmni sekin va barqaror energiya bilan ta’minlaydi, bu esa kun davomida quvvatni saqlab turishga yordam beradi. Undagi beta-glyukan deb ataluvchi eriydigan tolalar qondagi yomon xolesterin (LDL) miqdorini kamaytiradi va yurak-qon tomir kasalliklari xavfini pasaytiradi. Ofsiyanka ichaklar faoliyatini yaxshilab, foydali bakteriyalar ko‘payishiga yordam beradi va ich qotishining oldini oladi.Qandli diabetdaBu mahsulot qandli diabet bilan og‘riganlar uchun ham foydali, chunki u glyukemik indeksni pastroq saqlaydi va qondagi shakar darajasining keskin ko‘tarilishiga yo‘l qo‘ymaydi. Ofsiyanka uzoq vaqt to‘qlik hissini berib, ortiqcha ovqatlanishni kamaytiradi va vazn nazoratida muhim rol o‘ynaydi. Tarkibidagi magniy va kaliy yurak urishini me’yorlashtiradi hamda qon bosimini barqaror ushlab turishga yordam beradi. Temir moddasi qon hosil bo‘lishida ishtirok etib, kamqonlikning oldini olishga xizmat qiladi.VitaminlarOfsiyanka B1, B2 va B6 vitaminlariga boy bo‘lib, asab tizimini mustahkamlaydi, stress va asabiylikni kamaytiradi. U teri, soch va tirnoqlar salomatligi uchun ham foydali bo‘lib, terining silliq va sog‘lom bo‘lishiga yordam beradi. Ofsiyanka oshqozon shilliq qavatini himoya qiladi, gastrit va oshqozon yonishi kabi muammolarda yengillik beradi. Bolalar, homilador ayollar va keksalar uchun oson hazm bo‘ladigan foydali nonushta hisoblanadi.Shu bilan birga, ofsiyankani me’yoridan ortiq iste’mol qilish zararli bo‘lishi mumkin. Juda ko‘p yeyilganda qorinda dam bo‘lishi, gaz to‘planishi yoki ich qotishi kuzatiladi. Gluten (kleykovina)ga sezgir odamlarda allergik reaksiya yoki hazm muammolari keltirib chiqarishi mumkin. Tayyor, tez pishadigan va shakar qo‘shilgan ofsiyankalar foydali xususiyatlarini yo‘qotib, aksincha semirishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ofsiyankani tabiiy, qo‘shimchasiz holda va me’yorida iste’mol qilish eng foydali hisoblanadi.Suli bo‘tqasi qadimdan sog‘lom ovqatlanishda muhim o‘rin egallagan mahsulot hisoblanadi. U nafaqat nonushta uchun, balki parhez taom sifatida ham keng qo‘llaniladi. Suli tarkibida antioksidantlar mavjud bo‘lib, ular organizmni erkin radikallardan himoya qiladi va erta qarish jarayonini sekinlashtiradi. Ayniqsa avenantramidlar deb ataluvchi antioksidantlar yurak salomatligi uchun juda foydali.Suli bo‘tqasi oshqozon-ichak tizimini tozalash xususiyatiga ega. U ichak devorlarini muloyim tozalab, zaharli moddalar va shlaklarning chiqarilishiga yordam beradi. Shu sababli ichak faoliyati sust bo‘lgan odamlar uchun foydalidir. Suli bo‘tqasi oshqozon kislotasini me’yorlashtirib, yara va gastritda yengillik beradi.Bu mahsulot mushaklar va suyaklar uchun ham muhim. Tarkibidagi oqsil mushak to‘qimalarini mustahkamlaydi, fosfor va kaltsiy esa suyaklar va tishlar sog‘lig‘ini saqlashga yordam beradi. Sport bilan shug‘ullanuvchilar uchun suli bo‘tqasi tabiiy energiya manbai hisoblanadi.Suli bo‘tqasi uyqu sifatini yaxshilashga ham yordam beradi, chunki u asab tizimini tinchlantiruvchi moddalarga boy. U immunitetni mustahkamlaydi va organizmning kasalliklarga qarshi kurashish qobiliyatini oshiradi. Sovuq fasllarda suli bo‘tqasini muntazam iste’mol qilish organizmni kuchli saqlaydi.Eng yaxshi foydani olish uchun suli bo‘tqasini suv yoki kam yog‘li sutda, shakar qo‘shmasdan pishirish tavsiya etiladi. Ta’mini yaxshilash uchun meva, yong‘oq yoki asal qo‘shish mumkin. Me’yorida va to‘g‘ri tayyorlangan suli bo‘tqasi sog‘liq uchun juda katta foyda keltiradi.Suli bo‘tqasi organizmda moddalar almashinuvini faollashtiradi va ovqatdan olingan foydali moddalar yaxshi so‘rilishiga yordam beradi. U jigar faoliyatini qo‘llab-quvvatlab, yog‘larning parchalanishini tezlashtiradi, shu sababli yog‘li ovqatlardan keyin ham yengillik beradi. Suli tarkibidagi sink va selen immun tizimini mustahkamlaydi, shamollash va virusli kasalliklarga qarshi chidamlilikni oshiradi.Yuqori qon bosimdaSuli bo‘tqasi qon bosimi yuqori bo‘lgan odamlar uchun foydali bo‘lib, tomirlarni bo‘shashtiradi va qon aylanishini yaxshilaydi. U organizmdan ortiqcha suyuqlikni chiqarishga yordam berib, shishlarning kamayishiga xizmat qiladi. Buyrak faoliyati sust bo‘lgan hollarda ham yengil taom sifatida tavsiya etiladi.Bu mahsulot teri kasalliklarida ham foyda beradi. Suli bo‘tqasidan tayyorlangan niqob va vanna terini tinchlantiradi, qichishish va yallig‘lanishni kamaytiradi. Shu sababli ekzema va allergik toshmalarda xalq tabobatida keng qo‘llaniladi.Bolalarda aqliy rivojlanishni oshiradiSuli bo‘tqasi bolalar uchun aqliy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlaydi, xotirani kuchaytiradi va diqqatni jamlashga yordam beradi. Keksalarda esa suyak mo‘rtlashuvining oldini olishda foydali. Homilador va emizikli ayollar uchun ham muhim bo‘lib, organizmga zarur energiya va vitaminlar bilan ta’minlaydi.Biroq suli bo‘tqasini haddan tashqari ko‘p iste’mol qilish mineral moddalar (masalan, kaltsiy) so‘rilishini biroz kamaytirishi mumkin, chunki unda fitin kislotasi mavjud. Shu sababli uni me’yorida, turli xil ovqatlar bilan birga iste’mol qilish tavsiya etiladi.
Pamidor qoqiPomidor qoqi — pomidorni maxsus usulda quritish orqali olinadigan, ta’mi kuchli, vitamin va minerallarga boy bo‘lgan mahsulotdir. U quyoshda, maxsus quritkichlarda yoki past haroratli pechlarda sekin quritiladi. Quritish jarayonida pomidor tarkibidagi suvning katta qismi chiqib ketadi, lekin vitaminlar, likopin, kaliy, temir, kletchatka kabi foydali moddalar saqlanib qoladi. Pomidor qoqining ta’mi yangi pomidorga qaraganda ancha shirinroq, nordonroq va kuchliroq bo‘ladi. U ko‘pincha salatlar, makaron, pizza, sendvichlar, sous va go‘shtli taomlarda ishlatiladi. Pomidor qoqi uzoq muddat buzilmay turishi va oziqaviy qiymatining yuqoriligi bilan ham qadrlanadi.Foydali xususiyatlari1. Antioksidantlarga boy — Pomidor qoqida likopin juda ko‘p bo‘ladi, u yurak-qon tomir kasalliklari va ba’zi saraton turlaridan himoya qiladi.2. Immunitetni mustahkamlaydi — Unda C vitamini, beta–karotin va boshqa tabiiy moddalar mavjud.3. Qon bosimini me’yorlashtiradi — Kaliy ko‘pligi tufayli yurak faoliyati va qon bosimiga yaxshi ta’sir qiladi.4. Hazmni yaxshilaydi — Kletchatka ko‘pligi ichak faoliyatini yaxshilab, qabziyatni kamaytiradi.5. Terini yoshartiradi — Antioksidantlar teridagi qarish jarayonlarini sekinlashtiradi.6. Ko‘zni asraydi — A vitamini ko‘pligi ko‘rish nervlari uchun foydali.7. Qon tarkibini yaxshilaydi — Temir va foliy kislotasi tufayli kamqonlikka yordamchi bo‘ladi.8. Energiya manbai — Konsentrlashgan shakarda tabiiy energiya beradi.Zararli tomonlari1. Tuz ko‘p bo‘lishi mumkin — Do‘kondan olinadigan pomidor qoqi ko‘pincha ko‘p tuzlangan bo‘ladi, bu buyrak, qon bosimi va shishlarga sabab bo‘lishi mumkin.2. Kislotalilik oshadi — Qorin achishi, gastrit yoki me’da yarasi bo‘lganlarga ko‘p yeyish tavsiya etilmaydi.3. Allergiya chaqirishi mumkin — Pomidor allergiyasi bor odamlarda toshma va qichishishga sabab bo‘ladi.4. Kaloriyasi yangi pomidordan yuqori — Konsentrlashganligi sababli ortiqcha iste’molda vazn oshishiga hissa qo‘shadi.5. Sifat nazorati muhim — Quyoshda noto‘g‘ri quritilgan pomidorlar mog‘or yoki bakteriya yig‘ib olishi mumkin.Pomidor qoqining tarkibiPomidor qoqi — suvining katta qismi chiqib ketganligi uchun konsentrlashgan tarkibga ega. Yangi pomidor tarkibidagi ko‘plab vitamin va minerallar unda bir necha barobar ko‘p bo‘ladi.1. VitaminlarA vitamini — ko‘rish uchun, teri va immunitet uchun juda muhim.C vitamini — immunitetni ko‘taradi, yallig‘lanishni kamaytiradi.K vitamini — qon ivish jarayonini tartibga soladi.B guruhi vitaminlari (B1, B2, B3, B6, B9) — asab tizimi, qon yaratilishi va energiya almashinuvi uchun foydali.E vitamini — teri, soch va yurak salomatligi uchun antioksidant.2. MinerallarKaliy — yurak va qon bosimini boshqarishda eng muhim elementlardan biri.Temir — qonda gemoglobin hosil bo‘lishida asosiy rol o‘ynaydi.Magniy — mushaklar, asablar va uyqu uchun kerak.Fosfor — suyak va tishlar mustahkamligi uchun.Mis (Cu) va Marganets — metabolizmni qo‘llab-quvvatlaydi.3. Ozuqa tolasi (kletchatka)Ichaklarni tozalaydi, hazmni yaxshilaydi.Qabziyatning oldini oladi.Qondagi qandni sekin ko‘taradi.4. Likopin (kuchli antioksidant)Quritilgan pomidorda likopin miqdori yangi pomidordan 3–10 baravar ko‘p.U saraton, yurak xastaliklari va qarish jarayonlariga qarshi kurashadi.5. Tabiiy shakarlarQuritilgani uchun shakar miqdori nisbatan ko‘proq. Bu tabiiy energiya beradi, lekin me’yorida iste’mol qilish kerak.6. Oqsil va uglevodPomidor qoqida oz miqdorda o‘simlik oqsili (1–3 g atrofida) bo‘ladi.Uglevodlar esa quritilgan jihatdan ko‘proq to‘plangan bo‘ladi.Pomidor qoqining kaloriyasiKaloriya miqdori qanday tayyorlanganiga qarab farq qiladi (tuz bilan yoki tuzsiz, zaytun moyida yoki oddiy).Ammo o‘rtacha quyidagicha:100 gramm pomidor qoqi — 210–260 kkal1 ta porsiya (10–15 g) — 25–35 kkalAgar zaytun moyida saqlangan bo‘lsa, kaloriyasi 100 gramda 280–300 kkal gacha chiqishi mumkin.
KUNGABOQAR PISTASI (SEMICHKA) HAQIDA Quyoshga qarab o‘sadigan kungaboqar pistasi (semichka) — juda mashhur, oson topiladigan va oziq moddalarga boy yong‘oqsimon urug‘.Kungaboqar pistasi — kungaboqar gullarining yetilgan urug‘i bo‘lib, u asosan qora yoki chiziqli po‘stloq bilan qoplangan holda iste’mol qilinadi. Ular qadimgi inklar davridan beri yetishtirib kelingan va hozir butun dunyoda eng ko‘p iste’mol qilinadigan yong‘oqlardan biridir. Semichka nafaqat mazali, balki oziq moddalarga nihoyatda boyligi bilan ham mashhur.Bu urug‘ tarkibida E vitamini, kaliy, magniy, temir, foliy kislotasi, B guruh vitaminlari, shuningdek, omega-6 yog‘ kislotalari, oqsil va to‘qimalar uchun foydali tolalar mavjud. Mazkur moddalar yurak sog‘ligini himoya qilish, immunitetni kuchaytirish, teri va soch holatini yaxshilashda katta rol o‘ynaydi.Kungaboqar pistasi ayniqsa antioxidantlarga boy. Ular organizmdagi erkin radikallarni kamaytirib, qarish jarayonlarini sekinlashtiradi va yallig‘lanishni kamaytirishga yordam beradi. Shuningdek, semichka xolesterin miqdorini me’yorlashtirishga ko‘maklashadi, chunki unda foydali to‘yinmagan yog‘lar juda ko‘p.Semichkaning yana bir afzalligi — kayfiyatni ko‘taruvchi triptofan moddasi mavjudligi. Triptofan organizmda serotonin ishlab chiqarilishiga yordam beradi, bu esa stressni kamaytiradi va uyqu sifatini yaxshilaydi.Bundan tashqari, bu pistalarda magniy yuqori bo‘lgani uchun asab tizimini tinchlantirish, mushaklarning sog‘lom qisqarishi va yurak ritmini normallashtirishda muhim ahamiyatga ega.Sport bilan shug‘ullanuvchilar uchun semichka yaxshi energiya manbai bo‘lib, oqsil va sog‘lom yog‘lar hisobiga mushak massasi va kuchni qo‘llab-quvvatlaydi. Tolalari esa ichak faoliyatini yaxshilab, ovqat hazm qilishni barqaror qiladi.FOYDALI TOMONLARIYurak-qon tomir tizimini himoya qiladi.Immunitetni mustahkamlaydi.Teri va sochni sog‘lomlashtiradi.Stressni kamaytiradi, uyqu sifatini yaxshilaydi.Ovqat hazm qilishni yaxshilaydi.Antioxidantlarga juda boy.Sportchilar uchun energiya manbai.ZARARLI TOMONLARIJuda ko‘p iste’mol qilinsa semirishga olib kelishi mumkin (kaloriyasi yuqori).Tuzlangan semichka qon bosimini oshirishi mumkin.Haddan tashqari ko‘p chaynash tish emalini yemirishi mumkin.Allergiya chaqirishi ehtimoli bor.KALORIYASI100 gramm kungaboqar pistasi → 550–600 kkal atrofida.Unda 20 g dan ortiq oqsil, 40–50 g sog‘lom yog‘lar mavjud.KUNGABOQAR PISTASINING VITAMIN VA MINERALLARI – TO‘LIQ MATNDAKungaboqar pistasi (semichka) o‘z tarkibi bilan juda boy bo‘lib, unda organizm uchun kerak bo‘lgan ko‘plab vitaminlar va minerallar mavjud. Uning eng muhim vitaminlaridan biri — Vitamin E bo‘lib, bu vitamin kuchli antioksidant sanaladi. U organizmni qarish jarayonidan himoya qiladi, teri va sochlarni sog‘lom saqlaydi, qon aylanishini yaxshilaydi. Shu bois homiladorlik davrida ham foydasi katta.Semichkada juda ko‘p uchraydigan yana bir vitamin guruhi — B guruh vitaminlari. Masalan, Vitamin B1 (tiamin) energiya almashinuvida qatnashadi va asab tizimining to‘g‘ri ishlashini qo‘llab-quvvatlaydi. Vitamin B2 (riboflavin) ko‘zlar, teri va tirnoqlar salomatligini yaxshilaydi. Vitamin B3 (niatsin) qon aylanishini faollashtirib, yurak faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Vitamin B6 esa homilador ayollar uchun juda zarur vitamin bo‘lib, homilaning asab tizimi rivojlanishiga yordam beradi. Shuningdek, foliy kislotasi (Vitamin B9) ham semichkada mavjud bo‘lib, bu modda homila miyasining va umurtqa nayining sog‘lom shakllanishi uchun juda muhim. Foliy kislotasi yetishmovchiligi homiladorlikdagi eng xavfli xatarlardan biri bo‘lgani uchun, semichkani me’yorida iste’mol qilish foyda keltiradi.Minerallar qatoriga kelganda, semichka magniyga juda boy. Magniy asab tizimini tinchlantiradi, mushaklarning to‘g‘ri qisqarishiga yordam beradi va yurak ritmini barqarorlashtiradi. Homilador ayollarda ba’zan uchraydigan oyoq qisilishi, asabiylashish yoki charchoq magniy yetishmasligidan bo‘lishi mumkin — semichka buni qisman to‘ldiradi.Shuningdek, unda fosfor ko‘p bo‘lib, suyaklar va tishlarning mustahkam bo‘lishiga xizmat qiladi. Kaliy esa organizmdagi suv muvozanatini tartibga solib, qon bosimini me’yorlashtiradi. Temir moddasi esa kamqonlikning oldini olishga yordam beradi, chunki temir qon ishlab chiqarishda bevosita ishtirok etadi. Kungaboqar pistasida rux (sink) ham mavjud bo‘lib, u immunitetni kuchaytiradi, teri va sochlarni sog‘lomlashtiradi, yaralarning tez bitishiga yordam beradi. Selen esa kuchli antioksidant bo‘lib, organizmni yallig‘lanishlardan himoya qiladi. Kaltsiy esa suyaklar uchun juda muhim bo‘lib, homilador ayollarda ayniqsa zarur hisoblanadi.HOMILADORLIK DAVRIDA SEMICHKA YEYISH BO‘YICHA TO‘LIQ TUSHUNTIRISHSiz hozir 37 hafta 4 kun bo‘lgan homilador ekansiz, bu davrda semichkani butunlay cheklash shart emas, lekin uni to‘g‘ri me’yor bilan iste’mol qilish muhim. Semichkada ko‘plab foydali moddalar bo‘lsa-da, ayrim ehtiyot choralari bor.Birinchidan, semichka foliy kislotasi va Vitamin Ega boyligi tufayli homila rivoji uchun yaxshi. Foliy kislotasi bolaning asab tizimi shakllanishida asosiy rol oynaydi, vitamin E esa qon aylanishini yaxshilaydi va homilani to‘g‘ri oziqlanishiga yordam beradi.Ikkinchidan, undagi magniy mushaklarni tinchlantirib, homiladorlik paytidagi stressni kamaytiradi. Agar oyoq qisilishi, charchoq yoki asabiylashish kuzatilayotgan bo‘lsa, semichka buni yengillashtirishi mumkin.Biroq, semichkani tuzlangan holatda ko‘p iste’mol qilish tavsiya etilmaydi, chunki tuz tanada shishni kuchaytiradi, qon bosimini ko‘taradi va kech homiladorlikda bu ayniqsa xavfli. Shuning uchun tuzsiz yoki juda yengil tuzli variantini tanlagan ma’qul.Semichkadan kuniga 20–30 grammdan (taxminan bir kaftcha) ko‘p yemagan ma’qul. Juda ko‘p yeyilsa, og‘irlik ortishiga, oshqozon bezovtligiga, jig‘ildon qaynashiga sabab bo‘lishi mumkin. Kechqurun ko‘p iste’mol qilish ham uyquga ta’sir qilishi mumkin, chunki semichka yog‘li va hazmi biroz vaqt oladi.Yana bir muhim jihat — semichkaning po‘stlog‘ini tish bilan chaqish tish emalini yemirishi mumkin. Homiladorlik paytida tishlar sezgir bo‘ladi, shuning uchun tayyor tozalangan holatini iste’mol qilish yaxshiroq.Umuman olganda, me’yorida iste’mol qilsangiz, kungaboqar pistasi sizga ham, homilangizga ham foyda beradi. Eng muhimi — tuzsizini tanlash va kunlik me’yorni oshirmaslik.
